:::Noandish.com::: سه اصل بين المللي براي تعيين رژيم حقوقي درياي خزر
کد خبر: ۱۳۵۲۰
تاریخ انتشار: ۳۱ خرداد ۱۳۹۳ - ۱۶:۳۰
حدود 20 سال پيش درست پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي سابق و تشکيل چند جمهوري بحث بر سر مالکيت خزر بين ايران و روسيه و سه کشور تازه استقلال يافته حاشيه خزر پيش کشيده شد، اما متاسفانه برخي دست اندرکاران به دليل عجله و بدون توجه به اين که اين بحث بطور صرف مربوط به جغرافياي سياسي است، بلافاصله و از ديدگاه غير تخصصي در خصوص مساله بسيار پيچيده و تخصصي تقسيم آب و خاک در آن دريا اظهار نظر کردند و در نتيجه يک شرايط جنجالي تمام عيار و بحثي تحت عنوان «رژيم حقوقي» به ميان آوردند و فرض را بر اين گذاشتند که اين ماجرا فقط يک بحث حقوقي است و موضوع ديگري نيست. اين در حالي است که بنده در اين مدت بارها اعلام کردم که اگرچه نفس بحث کردن و چانه زدن جنبه حقوقي دارد ولي موضوع بحث مربوط به شکل دادن علمي جغرافياي سياسي درياي خزر است و بايد بر اساس مقررات و موازين علمي پيگيري شود، اما افسوس که...

    با وجود اين بايد بگويم موضوعي که هم اکنون در ايران به عنوان رژيم حقوقي درياچه خزر معروف شده در حقيقت مساله تعيين تکليف جغرافياي سياسي در اين درياچه و وضعيت حقوقي مالکيت ها و مرزهاي کشورهاي ساحلي آن است. اما موضوع حائز اهميت اين است که براي تعيين تکليف وضعيت جغرافياي سياسي بايد يک سلسله بحث بين اين 5 کشورمطرح شود تا بتواند جنبه حقوقي پيدا کند. اما متاسفانه ما در همه زمينه ها بخصوص مباحث علمي چنان دچار هيجان و شتابزدگي هستيم که نادانسته و در کمترين زمان ممکن اين بحث عنوان «رژيم حقوقي» به معني يک بحث انتزاعي حقوقي شکل گرفت، بر اساس اين تصور و تخيل که موضوع آب و خاک که جغرافياي سياسي است نقشي در اين بحث ها ندارد و من مي کوشيدم توجه دهم که اتفاقاً اصل ماجرا همين است و بايد توجه داشت تا هرگونه ترتيباتي که براي تعيين تکليف کشورها در تقسيم آب و خاک در نظر داريم و مي خواهيم بر سر آن بحث کنيم به نتيجه مثبت و معقول و منصفانه تعيين مرزها و سرزمين ها در درون و اطراف دريا برسد که البته خود بحث و چانه زني هاي مربوط به اين کار جنبه حقوقي هم دارد.

    اما برخي ها براساس همان نارسايي هاي ديدگاه غيرتخصصي - که اين موضوع فقط جنبه حقوقي دارد - بحث هايي را شروع کردند که به منافع و موقعيت کشور ما در درياي خزر آسيب زد. آنان براساس همان تخيلات غير کارشناسانه اعلام کردند قراردادهايي وجود دارد که نشان مي دهد نيمي از درياچه خزر متعلق به ايران است. حال آن که اين خيال بزرگي بيش نبود، چرا که تمام اين قراردادها که در سال هاي1921، 1930 و 1940 بسته شده بود هم اينک نيز در دسترس هستند و همگان مي توانند ملاحظه نمايند و ببينند که جز اشاراتي مختصر به همکاري هاي مربوط به امر کشتيراني و ماهيگيري تماماً به سود شوروي کوچک ترين اشاره اي در اين قراردادها به تقسيم مايملک آبي و خاکي و سهم کشوري از دريا در خزر نشده است.

    به دنبال انقلاب بلشويکي 1917 و پيدايش نظام سوسياليستي شوروي، اين قدرت طي قراردادهاي جديدي همه قراردادهاي زورگويانه روسيه تزاري با ايران را لغو کرد البته بي آنکه سرزمين هاي اشغال شده ايران در آن قرارداد ها (مانند گلستان و ترکمانچاي) را پس دهند. به گفته ديگر اگرچه به موجب اين قراردادها شهرها و آب و خاک گرفته شده از ايران را باز نگرداندند، اما در مابقي موارد تمام حق و حقوق مربوط به کشتيراني و ماهيگيري را باز گرداندند و هم اکنون نيز دو طرف حق کشتيراني مساوي دارند. نبايد فراموش کرد که مسبب اصلي اين حوادث تلخ و ناگوار عباس ميرزا قاجار و آنهايي بودند که بدون داشتن هيچ گونه آمادگي جنگي، علماي تبريز را وادار کردند با صدور فتاوي مقدمه جنگي نابرابر با شکست قابل پيش بيني وحشتناکي را با روسيه فراهم نمايند. در نتيجه شکست هاي ننگين کاملاً قابل پيش بيني در آن جنگ ها بود که نه تنها سرزمين هاي ارزشمند ايران در قفقاز از دست رفت بلکه استقلال سياسي داخلي ايران تحت مقررات ماده هفت قرارداد که عباس ميرزا به روس ها تحميل کرد و سرآغاز کاپيتولاسيون خارجي در ايران بود به ما تحميل شد.

    حالاهم برخي بر سر اين موضوع بحث مي کنند که اکثر منابع طبيعي و ذخاير معدني خزر در بخش هاي نزديک روسيه و سه جمهوري ديگر حاشيه خزر واقع است ولاجرم در تقسيم خزر بين پنج کشور به زيان ايران خواهد بود و تقسيم اين دريا به گونه غير پنجاه پنجاه بين ايران و روسيه اجحافي در حق و حقوق ايران است. اين يک استدلال کاملاً نادرست است. نخست، اين گمان درست نيست که همه منابع و ذخاير طبيعي خزر در نزديکي روسيه واقع شده باشد، دوم، بهترين فرمول دسترسي همه کشورهاي ساحلي به منابع معدني و ذخاير ثروتي خزر تعيين يک نوار ساحلي به عنوان آب هاي سرزميني کشورهاي خزر است و مشاع اعلام کردن باقيمانده بدنه آب و کف دريا تا هر پنج کشور در ثروت هاي طبيعي دريا سهم مساوي داشته باشند. در خليج فارس که هم مرز با قطر و ديگر کشورها هستيم، طبق مقررات بين الملل منابع نفت يا گاز نمي تواند از سوي يک طرف ديگر و از طريق زيرزمين استخراج شود اما قطر هم اکنون سال هاست که اين کار را انجام مي دهد. حال چطور مي توانيم با آن ها مقايسه کنيم يا بخواهيم در نفت ديگران شريک بشويم. پس روشن است که ما بايد حق خودمان را بگيريم. ضمن اين که نبايد فراموش کنيم طبيعت اين گونه قرار داده است که نفت بيشتر به سوي روسيه و جمهوري آذربايجان باشد و خاويار که ظاهراً از نفت هم مي تواند با ارزش تر باشد بيشتر به سوي ايران قرار گيرد. اما ما به دليل منزوي کردن خود در مباحث حقوقي خزر حتي نمي توانيم صيد خاويار در آب هاي خودمان را کنترل کنيم که اين گونه به غارت نرود. طبق تحقيقات و آمار به دست آمده نفت و گازي مختصر در سمت روسيه و قزاقستان و جمهوري آذربايجان وجود دارد که جمعاً حدود بيست ميليون بشکه تخمين زده مي شود و اين رقم به هيچ عنوان مشابهتي با آن آمار دويست ميليون بشکه اي ندارد که امريکايي ها گفتند و همه را به جان هم انداختند و کارشناس نمايان ايراني را تحريک کردند که نصف دريا را طلب نمودند.

    همچنين، از ديد تاريخي آن زمان که نمايندگان ما همانند عباس ميرزا قاجار که براي جبران شکست گلستان به فکر برپاکردن جنگ ترکمانچاي شد و سرزمين هاي ارزشمندي را در خشکي و حقوق ارزشمندي را در درياي خزر فدا کرد و براي تثبيت مقام وليعهدي خود در تهران تثبيت ماده هفت را به روس ها تحميل کرد و کشور ما را به اسارت کاپيتولاسيون درآورد، بايد اين دقت ميهني در کار باشد که اين گونه بازي با شکل گيري سرزمين ها و مرزها در دريا و خشکي براساس سياست بازي هاي روز مي تواند آينده و حق و حقوق اين ملت را در خزر با خطر نابودي مواجه سازد و اکنون پس از 200 سال بي خبري، به جاي به کار گرفتن انديشه و درايت براي تحقق حداکثر حقوق ملي کشور در استفاده از آب و خاک خزر، نصف درياي واقع شده ميان 5 کشور را طلب مي کنند، حتي جرات فکر کردن طرح طلب شهرها و سرزمين هاي از دست رفته در اطراف خزر را ندارند.

    همان بيست سال پيش مي گفتم اين حرف هاي نادرستي است که ما را در خزر نابود و بهترين آرزوهاي امريکا را عليه ما برآورده مي کند. مرزهاي خشکي بيش از 200 سال است که تعيين شده و بعد از آن هم هيچ کس نمي تواند درباره آن صحبتي به ميان آورد. هرکسي اگر بخواهد در خصوص تغيير مرز صحبت کند، در جهان امروز نابود است. مگر خود ما امروز اجازه مي دهيم که امارات متحده عربي و قطر در خليج فارس جهت مرزها و شکل سياسي سرزمين ها را به زيان ما و به سود خودشان تغيير بدهند و از اين طريق دست به دزدي آشکار سرزمين ها بزنند؟ ما بايد مراقب خودمان و حقوق و مايملک خودمان در طول تاريخ بوده و امروز باشيم نه اين که در بحث هايي وحشتناک زياده خواهي نشان دهيم و خود را ملتي زورگو و زياده خواه معرفي کنيم. ديگران چنين وضعيتي ندارند و ما با طرح اين گونه مسائل در خزر فقط حق و حقوق خودمان را به ترديد انداختيم.

    در همان حال همه شاهد بوديم که طرح ادعاهاي درصدي همه همسايگان و قدرت هاي خارج از منطقه را عليه کشور شوراند، چرا که وزارت امور خارجه سابق ايران هم که متاسفانه در آن زمان تحت تاثير اين افکار حيرت انگيز و هيجان زده بود ادعا کرد سهم ايران از درياچه خزر به ميزان 50 درصد است. بعدها وقتي با 4 کشور حاشيه درياچه خزر وارد مذاکره شد تحت تاثير فشارهايي که به او وارد آوردند اعلام کرد که سهم ايران از درياچه خزر 30 درصد است که اين رقم نيز بعدها به20، 25 و 10 درصد تغيير پيدا کرد و سرانجام آقاي متکي سهم ايران را به ميزان 8 درصد اعلام کرد.

    به عبارتي ساده تر، آن آقايان کشور و ملت را در انظار بين المللي انگشت نما کردند و حقوق حقه ايران را به تمسخر ديگران در آورده و اعتبار و حرمت ملي مارا نزد همسايگان و حاميان غربي آنان قطعه قطعه کردند. آن هم درست در زماني که ايالات متحده امريکا بعد از سقوط شوروي به اين منطقه هجوم ژئوپلتيکي و استعماري جديد خود آورده بود و از اين طريق ناتو را به طرف درياچه خزر کشاند و بعد هم کوشيد تا همه کشورهاي باقيمانده شوروي را به اقمار و دستور بگيران خودش تبديل کند و براي رسيدن به اين مقصود نيز بطور رسمي اعلام کرد که مي خواهد ايران را در منطقه منزوي سازد. اين درحالي بود که وزارت خارجه ما با اين همفکران غيرمتخصص خود با طرح ادعاهاي ناپخته و نسنجيده و حيرت انگيز بهترين بهانه را به دست امريکايي ها دادند تا آنجايي که آن ها توانستند کشورهاي حاشيه خزر را به غير از ايران دور هم جمع کرده تا بر سر حق و حقوق خود به يک نتيجه کلي برسند. اين در حالي بود که آن 4 کشور نيز هرکدام سهم و حق و حقوق خود را از درياي خزر آنچنان که به سودشان و به ضرر ايران بود گرفتند؛ حتي ارزان ترين راه صادرات نفت اطراف خزر به بازارهاي بين المللي را که از طريق خاک ايران بود به طرز شگفت انگيزي به نفع خودشان تغيير دادند و از اين طريق کشور را به دست خودمان در منطقه منزوي کردند. لذا اين مسير اشتباهي بود که در نتيجه هيجان زدگي در کشور به وجود آمد و ما را به اين روز نشاند. هم اکنون جاي خوشبختي دارد که بگويم از تاريخ وزارت خارجه آقاي صالحي که فرد فهميده اي است، 5 – 4 سالي است که وزارت امورخارجه ما متوجه خطاي بزرگي شده است که در دولت هاي هفتم و هشتم و نهم همه حقوق ملي ما را نابود کرد.

    اما نکته اي که بايد تاکيد کنم اين است که درياچه خزر يک وضعيت استثنايي دارد، چرا که حتي جغرافياي سياسي درياي عمان و خليج فارس و... تابع مقررات بين المللي است، اما وضعيت درياچه خزر تابع مقررات بين المللي نيست. لاجرم براي تعيين تکليف جغرافياي سياسي آب و خاک اين درياچه که بزرگترين درياچه جهان است بايد بر اساس ايجاد هماهنگي با مقررات بين المللي درياها و بر اساس طول سواحل و اشکال جغرافيايي کرانه ها و براساس توافق با همسايگان عمل کرد. اما اگر کساني به اين فکر افتند که ما براي احقاق حقوق حقه خود مي توانيم به مراجع حقوقي بين المللي مراجعه کنيم بايد عرض کنم متاسفانه هيچ مرجع بين المللي براي رسيدگي به اين موضوع وجود ندارد؛ اولاً به اين دليل که خزر مشمول مقررات و قوانين بين المللي حقوق درياها نمي شود؛ دوم اين که تنها مرجعي که بخواهد به اين مساله رسيدگي کند دادگاه بين الملل است که در آنجا هم ما نمي توانيم مراجعه کنيم چرا که طبق مقررات بين المللي دادگاه بين الملل فقط شکايت دولت ها عليه دولت ها را مي پذيرد و دولت شاکي وقتي مي تواند شکايتش را مطرح کند که دولت هاي طرف شکايت هم بپذيرند که به دادگاه بروند و مسلماً چهار کشور ديگر خزر که حقوق خود را بين خود حل و فصل کرده اند حاضر نيستند با ما به دادگاه بين الملل مراجعه کنند. به عنوان مثال 20 سال است که امارات متحده عربي بر سر جزاير ابوموسي با ايران دعوا دارد و مي گويد به دادگاه برويم اما ايران در جواب مي گويد که حق با من است و با دادگاه هم کاري ندارم. حال اگر ما نيز عليه 4 کشور حاشيه خزر به دادگاه شکايت کنيم آن ها نيز همين حرف را خواهند زد و به دادگاه نمي آيند. از اين رو ما نيز نمي توانيم به هيچ مرجعي رفته و شکايت کنيم مگر اين که در ابتدا اوضاع اسفناک فکري تخصصي جغرافياي سياسي و حقوقي کشور را سروسامان دهيم و حقوق و منافع خود را مطابق مقررات بين الملل تبيين کنيم و سپس برويم سراغ همسايگان و با آن ها صحبت کنيم. 

    اما خبر مسرت بخشي که اخيراً (اوايل 1393) درخصوص نشستي مبني بر مودت و دوستي که بين ايران و 4 کشور حاشيه خزر در خصوص رفع مشکلات آن شنيده شده است بسيار جاي تامل دارد. اين که ما قبول کرده ايم که ديگر نمي توانيم براساس نارواهاي مطرح شده قبلي درباره رژيم حقوقي درياچه خزر صحبت کنيم: يعني اين که قبول کرده ايم که از طريق دادگاه هاي بين الملل و مخاصمات نمي توانيم کاري انجام بدهيم و اين نشان مي دهد که قبول کرده ايم تا با برقراري صلح و همکاري و براساس واقعگرايي بار ديگر مذاکرات را از سر بگيريم. کما اين که وزير فعلي امور خارجه ايران نيز که فردي فهميده است بخوبي اين موضوع را درک کرده است.
    اما در پايان بهترين طرحي که مي تواند منافع ملي کشور را دربرگيرد اين است که خزر يک درياچه است. تعيين تکليف رژيم حقوقي درياچه خزر بايد براساس 3 اصل پذيرفته شده بين الملل در خصوص درياچه ها باشد. نخست، توافق همسايگان. دوم ، براساس مقررات جغرافياي بين المللي (همانند در نظر گرفتن طول و شکل سواحل درياچه خزر براي تعيين تکليف جغرافياي سياسي که به عنوان يک اصل اساسي است) و سوم، رعايت مقررات بين المللي تا آنجايي که مي توانند درباره يک درياچه همانند خزر تطبيق داده شده و استنباط شود. اما نکته حائز اهميت اين است که ما بايد به اين تفاهم برسيم که درياچه خزر بزرگترين درياچه دنياست و حتي از بسياري درياهاي دنيا همانند خليج فارس نيز بزرگتر است. بنابراين لازم است براي مذاکره با 4 کشور همسايه قدرتمند و نيمه قدرتمند يکسري پيش بيني هايي در خصوص مديريت امنيتي و محيط زيستي صورت گيرد که اين مديريت نيز نمي تواند به وجود بيايد مگر آن که قسمتي از دريا مشاع اعلام بشود که در آنجا هر 5 کشور حق بهره برداري مساوي از منابع داشته و براي مديريت محيط زيستش مسئوليت داشته باشند. در چنين وضعيتي است که اين منطقه هم اجازه نخواهد داد که دستخوش اميال و زياده خواهي هاي ژئوپلتيکي برخي از قدرت ها بشود. بديهي است اين منطقه مشاع بايد هم در کف و هم در بدنه مشخص بشود و علت اين بحث اين است که اين 4 کشور وقتي موضوع را بدون حضور ايران بين خودشان حل کردند فقط بدنه آب را مشاع کردند. يعني خودشان را در آنچه که ما در ذخايري که در آب داريم شريک کردند، ضمن اين که 4 کشور خودشان را در منابع ايران شريک مي دانند از شريک شدن ايران در منابع کف درياچه (آنچه در مرزهاي شان است) جلوگيري مي کنند که اين ناعادلانه و غيرمنصفانه است.
    
     استاد دانشگاه و کارشناس روابط بين الملل*
     
□ روزنامه ايران
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
* captcha:

گفت‌وگوی تلفنی بلینکن و وزیرخارجه اسرائیل درباره ایران

یک متخصص: آبله میمون به جز مواردی که چشم‌ها را هدف قرار دهد،‌ کشنده نیست

امشب فرهاد مجیدی هم طرفدار پرسپولیس است

ستاره محبوب پرسپولیسی‌ها جدا شد!

محسن هاشمی‌: مشکل اقتصاد کشور با این جراحی حل نمی‌شود

شروط عجیب پرسپولیس برای علیرضا بیرانوند

درگیری مرگبار به خاطر گربه‌های دختر همسایه

اطلاعیه رسمی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی درباره افزایش قیمت بنزین

هشدار فعالیت سامانه بارشی در ۹ استان

خبرگزارى اصولگرا: حضور زهرا اميرابراهیمی در «عنکبوت مقدس» و جايزه گرفتن در کن، سياسى و برنامه ريزى شده بود

كيهان: سریال‌های نمایش خانگی روی سریال‌های ترکیه‌ای را سفید کرده‌اند!

زیبایی‌ها و جذابیت‌های جشن «سلام فرمانده» آنقدر زیاد است که می‌توان از همزمانی اش با حادثه متروپل و شب شهادت، عبور کرد

محمود كريمى: از من انتقاد کردند که چرا گفتی روضه نیایید و بروید سلام فرمانده

گزارش نقل و انتقالات استقلال: آنها كه مى آيند، آنهايى كه نمى آيند!

یک نکته در مورد جنبش "من هم"؛ لطفا از اين به بعد همان لحظه فاش کنید !

ويدئوى جنجالى از همخوانى سرود سلام فرمانده توسط الهام چرخنده

حجاب الیف ارول بازیگر زن ترکیه ‌ای در تهران

تيپ فرشته حسينى و نويد محمدزاده در جشنواره

مهار اين پنالتى توسط ماركوس دنيلو به قيمت جان بازيكنان تيم تمام شد (فيلم)

بازتاب جالب فن فوق العاده محمد رضا مختاری روی کشتی گیر جمهوری آذربایجان/ علی اف جای پهپاد، کشتی گیر اسرائیلی وارد کند!(فیلم)

تصاوير مشهور حادثه ١١ سپتامبر

مونا فرجاد ازدواج كرد (عكس)

بن افلک و جنیفر لوپز در جشنواره فیلم ونیز

پوشش نوید محمدزاده و فرشته حسینی در مراسم عقدشان

تصويرى شگفت آور از سيدمحمد خاتمى

ابتكار جدید احمدی‌نژاد برای نامزدی در انتخابات (تصاوير)

سحر دولتشاهی با ماسک در جشنواره فیلم فجر

اخراج به خاطر عکس گرفتن با پیکر مارادونا (تصوير)

ازدواج شهرزاد شريعت زاده و جان سينا

جذاب ترین عکس ها از گوشه و کنار جهان را در دریچه روز تماشا کنید

جديدترين تصوير از مهدى كروبى

مراسم خاکسپاری آیت الله خویی با حضور آیت الله سیستانی (عكس)

ماهی 2.5 تنی در سواحل استرالیا (عكس)

مصادره عدد 4 توسط پرسپوليسى ها بدون فاصله گذارى اجتماعى ! (عكس)

عکسی از درون ضریح پیامبر اسلام (ص)

تیپ استوایی مجری ممنوع التصویر درکنار فرهاد اصلانی (عکس)

اسکورت عجیب بهنوش بختیاری در روزهای کرونایی! (فيلم)

آخرين حضور رحمانى وزير معزول صمت در دولت يازدهم (عكس)

جهان در متفاوت ترین 100 روزی که پشت سر گذاشت

تصويرى از 'سيدحسين حسينى و همسرش' در قرنطينه

تصوير جديد از كريم انصارى فرد و همسر يونانى اش

هرويه ميليچ بازيكن استقلال و همسرش (عكس)

تازه ترین تصویر کریم انصاری فرد در کنار 'همسر یونانی اش'

عکس‌ های مهدى طارمی با سحر قريشى چگونه لو رفت؟

ايوانكا ترامپ محجبه شد!

مراسم اختتامیه سی و هشتمین جشنواره فیلم فجر

پژمان جمشيدى و ريحانه پارسا در جشنواره فجر (عكس)

تصوير جديد از مهدى قائدى و همسرش (عكس)

مهدى قائدى مهاجم استقلال و همسرش (عكس)

سلفى همسر سرمربى استقلال با ارگ شيراز

'همسر سرمربى استقلال' در تهران مدل شد (عكس)

حضور بهنوش طباطبایی با ظاهری جدید در جشن عکاسان

پريناز ايزديار در اكران سرخپوست (عكس)

داليلا همسر استراماچونی سرمربی استقلال در تهران (عكس)

تصويرى جديد از بهاره كيان افشار

همسر سرمربی استقلال به ايران نيامده، قليانى شد! (عكس)