گزارش نشست «علل بن بست سیاسی عراق»

سايت انجمن غرب آسيا - اکرم ملکی:

اولین نشست نمایندگی زنجان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا با همکاری موسسه مطالعات جهان معاصر با موضوع ” علل بن بست سیاسی در عراق پس از انتخابات ” در روز سه شنبه  ۱۴تیرماه ۱۴۰۱ با حضور جناب آقای حیدر سهیلی اصفهانی مدیرگروه عراق انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و دکتر محمدباقر حکیم کارشناس مسائل عراق و با مدیریت آقای حسن عبدی پژوهشگر مسائل عراق  و با حضور دکتر اطهری رئیس هیات مدیره انجمن، دکتر لکزی عضو هیات مدیره و دبیر اجرایی انجمن، دکتر نوذر شفیعی نماینده سابق مجلس و جمعی از پژوهشگران علوم سیاسی و روابط بین الملل در محیط اسکای روم برگزار گردید.

در ابتدا آقای حسن عبدی مدیر نشست ضمن تشکر از هیئت مدیره انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا و مدیران موسسه مطالعات جهان معاصر به جهت فراهم آوردن بستر برگزاری این نشست و تقدیر از شرکت کنندگان در نشست به ذکر مقدمه ای حول موضوع نشست پرداختند.

آقای عبدی در ابتدا گفت: تاریخ عراق از ابتدا تا کنون فراز و نشیب های زیادی به خود دیده ، چه پیش از فروپاشی حزب بعث و چه پس از آن بحث بقای دولت ها همواره مطرح بوده است.چراکه نظام سیاسی عراق به دلیل چند پارچگی قومی و مذهبی نتوانسته تا کنون اتحاد پایداری بین قومیت های مختلف خود ایجادکند . به لحاظ فرهنگی هم پیوندی بین این گروه ها برای از بین بردن شکاف ها و اختلافات وجود نداشته است . ذات قبیله ای عراق و فسادی که  در این عرصه وجود دارد مانع ایجاد روندی قانونی و صحیح می شود چرا که از همان ابتدا احزابی که به قبایل قدرتمند نزدیک تر بوده اند اهرم قدرت را در دست گرفتند و احزابی که اهرم قومی نداشتند به عناصر مذهبی و خارجی و … جنگ زده اند تا بتوانند بر این جریان سوار شوند و خود را در عرصه ی قدرت حفظ کنند.تنها راه برون  رفت از این گسست و بن بست سیاسی برقراری موازنه ی قوا و همزیستی مسالمت آمیز بین اقوام مختلف عراقی است.به نظر میرسد اگر این روند ها ادامه پیدا کند ما شاهد بازگشت دوباره ی تاریخ عراق و نبرد های قبیله ای خواهیم بود.بازگشت به عقب برای هیچ یک از احزاب خوشایند نخواهد بود چرا که پسرفت در عرصه ی اجتماعی باعث بیشتر شدن شکاف ها خواهد شد.به نظر میرسد به دلیل عدم وجود عنصر کنترل کننده و عنصر اجماع در بین احزاب مختلف از سال ۲۰۰۵ به بعد، که عراق در قانون خود نظام فدرالی را برگزید نظام سیاسی عراق به نوعی عقیم شده و گسست های بسیاری در آن وجود دارد؛ چرا که کرد ها همواره خواستار جدایی و استقلال بوده اند و خود را جزئی از عراق نمی دانسته اند ، شیعه همواره نسبت به توزیع در آمد و گذرگاه های مرزی و بحث در آمدهای نفتی کرکوک همواره اعتراض خود را اعلام داشته و اهل سنت نیز در بین کشورهای سنی منطقه از جمله عربستان و امارات و … به دنبال امتیاز گیری در جهت اهداف این کشورها در کشور خود بوده و هر کدام بر علیه گروه دیگر و معترضانه تغییر قانون را خواستار بوده اند.هدف اصلی این نشست بررسی علل بن بست سیاسی عراق در دوران پس از انتخابات ۲۰۲۱ و چه سناریوهای پیش روی آینده ی سیاسی عراق است.

پس از طرح مقدمه ای درباره موضوع نشست،دکتر محمدباقر حکیم به ایراد سخنان خود پرداختند. ایشان با طرح دوره ی پس از انتخابات و تظاهرات ۲۰۱۹ عراق موضوع را بررسی نمودند. تظاهرات سال۲۰۱۹ میلادی و برکناری عادل عبدالمهدی و انتخاب مصطفی الکاظمی به عنوان نخست وزیر موقت عراق و مسئول برگزاری انتخابات زود هنگام در عراق ، وقایعی بود که شاهد آن بودیم و نتیجتا این اتفاقات به تغییر قانون انتخابات و برگزاری مجدد آن منجر شد. منتهی سوال اصلی که پیش می آید این است که اگر این جنبش از دل مردم عراق برخاسته است چرا پس از اینکه توانستند به خواسته ی خود برسند و در هنگام تعیین نتیجه ی نهایی که برگزاری انتخاباتی بود که حتی مرجعیت از شرکت در آن حمایت کرده بود، مشارکت مردم به زیر ۴۰ درصد رسید و برای تعیین سرنوشت خود اقدام نهایی که شرکت در انتخابات بود را انجام ندادند.

در جریان برگزاری انتخابات زود هنگام ۲۰۲۱ گروه ها و احزاب سرشناس بسیاری تلاش کردند با بتوانند به عرصه قدرت دست یابند از جمله ی این گروهها بیت شیعی به رهبری صدر ، حزب دمکرات به رهبری بارزانی و فراکسیون چیشرفت و فراکسیون عزم به رهبری محمد الحلبوسی و خمیس خنجر از گروه های اهل سنت بودند که نهایتا پس از برگزاری این انتخابات مقتدی صدر با ۷۳ کرسی در راس قدرت قرارگرفت. از سال ۲۰۰۵ به بعد که نظام سیاسی عراق تغییر بزرگی را تجربه کرده بود حکومت کاملا به صورت مشارکتی بین تمام احزاب شیعه و کرد و سنی اداره می شد و از تمام احزاب در کابینه استفاده می شد اما تبعیت نکردن از این قانون نانوشته ی عراق توسط مقتدی صدر آتش اختلافات دیرینه ی بین گروه های عراقی را شعله ور ساخت. مقتدی صدر سعی داشت تمام رهبران احزاب بزرگ شیعه را به حاشیه براند و خود را به عنوان پرچمدار زعامت شیعه مطرح سازد ، غافل از اینکه زعامت مذاهب در عراق چیزی نیست که بتوان آنرا با سلاح و اجبار و اکراه به دست آورد و حذف مهره هایی که از ابتدای تشکیل دولت جدید عراق در پیشرفت آن نقش داشته اند سرانجامی جز ناکامی نخواهد داشت. در این میان در بین کردها نیز بارزانی که تعداد کرسی های بالایی را به دست آورده بود به دنبال زعامت اکراد بود و اهل سنت نیز با حمایت های خارجی به دنبال جایگاهی قوی برای خود بودند تا بتوانند منافع خود و همفکران منطقه ای خود را تامین کنند.

مقتدی صدر قصد داشت با همکاری بارزانی و الحلبوسی حکومت۲۰۲۲ عراق را تشکیل دهد و گروه های دیگر را تضعیف و یا حذف نماید و در راستای این هدف اولین اقدام او انتخاب الحلبوسی به عنوان رئیس پارلمان عراق بود ولی به این دلیل که مجلس ابتدا رئیس جمهور را انتخاب می‌کند که نیاز به رای ۲۲۰ نماینده مجلس از ۳۲۹ کرسی دارد. سپس رئیس جمهور منتخب نیز نامزد اهل شیعه را مامور تشکیل دولت می‌کند.رهبری صدر با این ترکیب میتوانست پیوندی بین دین وسیاست به وجود آورد منتهی مشارکت حداقلی مردم در انتخابات خود این شاعبه را ایجاد میکند که شرکت تنها۴۰ درصد از مردم در این رویداد خود نشان دهنده ی شکاف بین حکومت و مردم است و حکومت مردمی شکل نگرفته که شاهد تبعیت اکثریت باشیم. در نهایت دکتر حکیم این سناریوها را در نهایت عدم تشکیل حکومت عراق مطرح نمودند:

توافق چارچوب هماهنگی با مقتدی صدر برای تشکیل حکومت، که این امر میسر نشد.

صدر و بارزانی و الحلبوسی بتوانند با اتفاق رای ،رئیس جمهور را انتخاب کنند که این نیز اتفاق نیفتاد.

تظاهرات و آشوب های خیابانی مجددا اتفاق بیفتد که زمینه ی این هم در بین مردم مشاهده نشد و اتفاق نیفتاد.

انحلال پارلمان و برگزاری مجدد انتخابات هم به دلیل حضور حزب چارچوب هماهنگی امکان پذیر نیست.

نهایتا مقتدی صدر در یک حرکت پیش بینی نشده و ناگهانی دستور به استعفای نمایندگان پارلمانی خود داد. این اقدام از سوی صدر غیر قابل پیش بینی بود چراکه صدر می توانست با اتحاد با سایر گروههای شیعه به قدرتی بلامنازع در عراق تبدیل شود،اما با استعفای نمایندگان نه تنها کابینه از فعالیت باز نماند بلکه به صورت کاملا قانونی می توان با اکثریت آرا به کار خود ادامه دهد.

سخنران بعدی نشست آقای حیدر سهیلی اصفهانی ضمن تبریک به گروه زنجان بابت تاسیس نمایندگی زنجان انجمن ایرانی مطالعات غرب آسیا سخنان خود را آغازکردند. ایشان با پرداختن به تاریخ باستان عراق ریشه ی این بن بست را مربوط به امروز و دیروز ندانستند بلکه آن را ثمره ی تتور تاریخی و بحث ژنتیک ملت عراق میدانند.این یک شکاف تاریخی بین شمال و جنوب عراق و بین آشور و بابل بوده است و از زمان قدرت گرفتن آشور و حمله ی آنها به بابل این اختلاف و این نگاه وجود داشته؛ پس از آن در دوران ساسانی ها نیز اختلاف بین فهله و فارس و ترک و اعراب وجود داشته . شکاف تاریخی شکافی جدید و معاصر نیست. مدنیت را میتوان به نوعب برخاسته از این سرزمین داست ؛ و زمانی بابل کامل ترین ششهر دنیا بود ، اما بعد از ورود اعراب به منطقه استعراب و قبیله سازی ، فرهنگ و منش این سرزمین را تغییر داد . چیزی که مهم است این است که حتی از زمان آشور هم این اختلافات وجود داشته است. پس از ذکر تاریخچه ای  کوتاه از عراق باستان دکتر سهیلی در ادامه ی  بیانات خود به بررسی دوران جدید پرداختند. از نظر ایشان اوضاع حاکم بیشتر از اینکه یک بن بست سیاسی باشد در اصل یک گسست تاریخی ست.برای مثال داعش شاید به نظر یک گروه مخالف بود اما این در اصل حرکت مسلحانه ی یک سری گروه های سنی بود که خواهان قدرت گرفتن بودندو قصد داشت مانند  زمان صدام زمام امور را به تنهایی به دست بگیرد . در اصل امکان از بین بردن این شکاف ها وجود ندارد بلکه باید با آن همزیستی کرد.بین گروه های شیعی مقتدی صدر خود را وارث پدر میداند حزب الدعوه خود را وارث صدر میداند.ذات قبیله ای عراق به هیچ وجه شکل دولت ملت را به خود نگرفته هر حزب به قبیله نزدیکتر باشد اهرم قدرت را راحت تر به دست میگیردد.اگر  نزدیکی نداشته بشد از مذهب و عناصر خارجی دیگر کمک میگیرد. هر چه به مشکلات مردمی مثل برق و غذا و بیکاری و تورم نزدیک میشویم جریان صدر قدرت میگرید و میتواند قبایل را دور خود جمع کند.سرعت تغییرات در عراق به علت وجود عشیره های مختلف و پررنگ بسیار بالاست. فساد مالی در عراق ریشه در نگه داشتن حمایت حشد و قبیله ای است که پشتیبان هر شخص یا گروه سیاسی است، چراکه مجبورند برای حفظ پشتیبانی روند های قانونی را دور بزنند تا بتوانند آنها را راضی نگه دارند. مسئله ای که در عراق با آن سرو کار داریم فقط با همزیستی قابل حل شدن و رفع شدن است. اتفاقی که درعراق افتاده از۲۰۰۳ که یک قدرت برتر در آن وجود داشت و الان دیگر وجود ندارد دوباره دارد وارد چرخه تاریخی خود میشود و از طرفی نبرد قبیله ای مشکلات را دوچندان میکند و فقط با موازنه  یقوا این مشکل حل میشود و هر تلاشی برای برهم زدن ایین گسست تاریخی مشکل را بزرگتر میکند.آقای سهیلی در جمع بندی سخنان خود به این مطلب اشاره کرد که مقتدی صدر قصد رهبری سیاسی در عراق را دارد و جای پدر را پر کند و به جایگاه محمد باقر صدر از نظر سیاسی دست پیدا کند.جریانی که ۷۳ کرسی را به دست آورده مسئولیت را نپذیرفت و شخص مقتدی صدر به نوعی عامل اصلی این بن بست مطرح شد.

نهایتا نشست با طرح سوالاتی که از جانب شرکت کنندگان و پاسخ کارشناسان پایان یافت.