کد خبر: ۱۶۱۳۳۳
تاریخ انتشار: ۱۱ خرداد ۱۴۰۲ - ۱۰:۰۶

هم میهن - فرزاد نعمتی: نهم خردادماه 1402، سیدعبدالعلی قوام، استاد برجسته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی (دانشگاه ملی سابق) در 78سالگی دار فانی را وداع گفت. او که دوره کارشناسی علوم سیاسی را در همین دانشگاه گذرانده بود، برای مقطع کارشناسی ارشد به دانشگاه ایلینوی آمریکا رفت و در سال 1352، در رشته «اداره امور دولتی» این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. مقصد بعدی او اما بریتانیا بود؛ جایی که قوام جوان برای دومین‌بار در مقطع کارشناسی ارشد دانشگاه آبردین در رشته «تئوری اجتماعی و سیاست عمومی» به تحصیل پرداخت و درنهایت در سال 1357، از رساله دکتری خود در همین دانشگاه دفاع کرد.

دکتر سیدعبدالعلی قوام که بود؟

 

بازگشت او به ایران اما پس از اشتغالی دوساله در «مرکز آموزش و پژوهش سازمان‌های محلی و شهرداری‌های کشور»، سرآغاز موج جدیدی از فعالیت‌های علمی، این‌بار در قامت تدریس 40ساله در دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه ملی و مدیریت گروه علوم سیاسی این دانشکده در بازه‌ای قریب به 16سال شد؛ فصلی پربار که در آن، دکتر قوام علاوه بر نگارش و ترجمه قریب به 20کتاب و 60مقاله‌ علمی اثرگذار، تربیت خیلی از اساتید فعلی علوم سیاسی و روابط بین‌الملل ایران و مشارکت فعالانه در تنظیم طرح درسی این رشته که از سال 1362 تا 1396، سرفصل دروس بود، به یکی از ستون‌های استوار دانش علوم سیاسی به‌خصوص در حوزه‌های مرتبط با توسعه و نوسازی سیاسی، سیاست‌های تطبیقی و روابط بین‌الملل، بدل شد و در کنار اساتیدی چون محمود سریع‌القلم، دانشگاه شهید بهشتی را به‌عنوان یکی از قطب های معتبر علمی در زمینه توسعه‌پژوهی و روابط بین‌الملل ارتقا داد.

 

ازجمله آثار تألیفی قوام که برخی از آنها همچنان از منابع درسی و منابع کنکورهای کارشناسی ارشد و دکتری است، می‌توان به کتاب‌هایی چون «اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌الملل » (کتاب برگزیده سال ۱۳۷۱)، «سیاست‌های مقایسه‌ای»، «چالش های توسعه سیاسی»، «سیاست‌شناسی: مبانی علم سیاست»، «توسعه سیاسی و تحول اداری» و «مبانی دیپلماسی: چگونگی مطالعه روابط میان دولت‌ها» اشاره کرد.


انسان دانشگاهی

دکتر قوام به‌مثابه یکی از اساتید کلاسیک و از نسل اول استادان علوم سیاسی بعد از انقلاب، خود را در قامت «انسان دانشگاهی» تعریف کرده بود و نزد خود تردیدی نداشت که میان رشته علوم سیاسی و فعالیت سیاسی خط فارقی پررنگ وجود دارد؛ چونان‌که نزد قوام برای دانشجوی دانش سیاست، احسن آن است که خود را درگیر کنش روزمره سیاسی نکند، بلکه از منظری علمی به تحلیل و نقد و بررسی سیاست عملی و بسط و گسترش مرزهای دانش سیاسی بپردازد و در کنار این تربیت کادرهایی کارآزموده برای خدمت در نهادهای سیاسی را فراموش نکند. خود زمانی تعریف می‌کرد که بعد از بازگشت به کشور در دوران حکومت پهلوی به او پیشنهاد کارهایی اداری شده بوده است، اما او این پیشنهادها را رد می‌کند و به بریتانیا می رود تا به ادامه تحصیل بپردازد.

 

او که نامش، یادآور یکی از نامدارترین سیاستمداران ایران معاصر، احمد قوام نیز بود، در دوره‌ای که دکتر علی امینی در روزهای بحرانی پیش از انقلاب 57 به مشاوره با محمدرضاشاه پهلوی اشتغال داشت، دیداری کوتاه نیز با این سیاستمدار کارکشته داشت و آنگونه که خود نقل می‌کرد، بعدتر در برخی از مدارک به‌جامانده از علی امینی، عبدالعلی قوام جوان، فردی مناسب برای منصب وزارت امور خارجه در نظر گرفته شده بود؛ هرچند روح او خود از این تمایل و تشخیص، خبر نداشت.

 

دکتر احمد موثقی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران که پیش از انقلاب شاگرد دکتر قوام بوده است، در زمینه روش تدریس و رفتار علمی او می‌گوید: «دکتر قوام پیش از انقلاب در دانشکده علوم سیاسی و اجتماعی که بعدتر در دانشگاه علامه طباطبایی ادغام شد، تدریس داشت. بعد از انقلاب بسیاری از اساتید آن دانشکده از ایران مهاجرت کردند اما کسانی چون عبدالعلی قوام و دکتر احمد ساعی در ایران ماندند و دهه‌ها به فعالیت پرداختند. دکتر قوام از برجسته‌ترین اساتید ما بود به‌نحوی‌که علاوه بر تسلط به مباحث درسی و منابع خارجی، بسیار روان و متمرکز نیز صحبت می‌کرد و حتی آثاری نیز که به نگارش درآورد، واجد همین خصیصه بودند؛ روان، روشن و دسته‌بندی‌شده. از این منظر استادی که مشابه دکتر قوام بود، می‌توان به دکتر حسین بشیریه اشاره کرد که مطالبی را که به‌خوبی فهم و هضم کرده بود، با زبانی ساده برای دانشجو بیان می‌کرد و کتاب‌های هر دو نفر نیز موید این قضاوت من هستند.

 

دکتر قوام در کلاس درس، بسیار منضبط و جدی و دقیق بود اما دانشجو از حضور در کلاس او لذت می‌برد. چهره‌ای کاریزماتیک داشت و در زندگی شخصی خود نیز بسیار مراقبت داشت که گرفتار حواشی غیرضروری نشود، همانگونه که در کلاس درس او نیز حواشی و زواید وجود نداشت. در مباحث سیاسی روزمره نیز شخصیت مستقلی داشت و به‌طرز ایدئولوژیک نمی‌اندیشید. در موضع‌گیری های خود در عین اینکه سخن خود را به طرز مستدل و منطقی بر زبان می‌آورد اما تعلق خاطر ایدئولوژیک و سیاسی از خود بروز نمی‌داد. در ردیف ایشان و در این زمینه شاید بتوان به دکتر هوشنگ مقتدر، استاد حقوق بین‌الملل اشاره کرد که او نیز تسلط فراوانی بر مباحث رشته داشت.»


بنیانگذاران دانش روابط بین‌الملل و توسعه سیاسی

عبدالعلی قوام پس از انقلاب فرهنگی همچنان به فعالیت دانشگاهی ادامه داد و در وضعیتی که کشور انقلابی، درگیر جنگی تمام‌عیار با همسایه مهاجم خود بود، در خلوت ولنجک تهران، به پایه‌گذاری روابط بین‌الملل ایرانی پرداخت و اولین متن‌های منقح و مدون دانش سیاست در حوزه‌های روابط بین‌الملل، توسعه سیاسی، سیاست تطبیقی و نوسازی سیاسی را تألیف و ترجمه کرد. او که همواره مسئله «توسعه» را پیش‌روی خود داشت، اعتقاد داشت: «توسعه یک‌بار و برای همیشه در یک‌جامعه رخ می دهد.»

 

دکتر احمد موثقی در این زمینه به «هم‌میهن» می‌گوید: «دکتر قوام روی بحث توسعه و توسعه‌سیاسی تاکید زیادی داشتند. در دانشگاه‌های خارج رسم است که اساتید یک گرایش اصلی و یک گرایش فرعی داشته باشند. قوام نیز که در آن سنت پرورده شده بود، سیاست خارجی و روابط بین‌الملل را به عنوان گرایش اصلی و نوسازی و توسعه سیاسی را به‌عنوان گرایش فرعی برگزیده بود و در بحث توسعه سیاسی، از قضا، به توسعه اداری و بروکراتیک التفات ویژه‌ای داشت. در حوزه سیاست‌های تطبیقی نیز او پیشگام بود. در سال‌های نخست بعد از انقلاب، اساتید علوم سیاسی، کمتر به این حوزه ها ورود می‌کردند.

 

او انسانی جامع‌الاطراف و مرجع در علوم سیاسی بود و روش‌اش با دیگر اساتید برجسته این حوزه نظیر دکتر احمد ساعی متفاوت بود. در نوشته‌های مرحوم ساعی اندیشه و ادبیات چپ و سوسیالیستی و مسئله امپریالیسم، بروزی روشن داشت. دکتر قوام اما متفاوت می‌نوشت. او وقتی از توسعه سیاسی سخن می‌گفت، بر آن بود که توسعه سیاسی با لیبرال دموکراسی معنا پیدا می‌کند و بدون تردید دموکراسی توده‌ای و دموکراسی غیرلیبرالی نمی‌تواند دموکراسی باشد. قوام نیز در این زمینه بر آن بود که نظام سیاسی توسعه‌یافته، نظام لیبرال دموکراتیک است که درباره رابطه اکثریت و اقلیت، حکومت قانون، فعالیت احزاب، تفکیک قوا و حاکمیت مردم گزاره‌هایی عیان دارد. دکتر قوام اما آن الگو را بدون ایراد نمی‌دانست اما به‌هرحال به آن اولویت می‌داد. یک روش مطالعه در بحث‌های توسعه، روش قیاسی و از کل به جزء است که لیبرال دموکراسی را مبنا قرار می‌دهد و سایر نظام‌ها را با آن می‌سنجد. روش دیگر اما روش استقرایی و تجربی و از جزء‌به‌کل است که به سایر تجربه‌های موفق توسعه سیاسی غیرغربی نیز بها می‌دهد.

 

دکتر قوام علاوه بر آن بحث قیاسی، در بحث سیاست‌های تطبیقی به رویکرد استقرایی نیز اعتقاد داشت و این را در آثارش می‌توان دید. در کنار اینها، در روش کار او، آنجا که به ماکس وبر و آیزنشتات ارجاع می‌دهد، رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی نیز قابل مشاهده است که سومین مدخل ورود به بحث توسعه سیاسی است و کسانی چون برینگتون مور از آن متاثر بوده‌اند. بنابراین قوام نگرشی تک‌بعدی نداشت و در کار او روش و رویکرد علمی بر هر چیز دیگر تقدم پیدا می‌کرد.»

نظر شما
* کد کپچا:
captcha

حمله شديداللحن يك استقلالى به حكم كميته انضباطى براى مدافع پرسپوليس

جریمه و محرومیت تعلیقی کنعانی زادگان

واکنش وکیل مصطفى تاجزاده به اعمال محدودیت برای موکلش در زندان

دولت رئیسی سال ۱۴۰۳ آزمون سختی پیش‌رو دارد

آغاز افزایش قیمت در بازار خودرو: تارا، تيبا، شاهين و... چند؟ + جدول

گریم متفاوت سحر دولتشاهی و الناز شاکردوست در یک فیلم (عکس)

وقتی پسر قالیباف دنبال اقامت کانادا است، چرا من رأی بدهم؟

بله ژنرال! فوتباله دیگه

خلوت رمانتيك بهاره رهنما و نامزدش جديد و جوانش! (عكس)

اظهارات جديد و قابل تامل محسن هاشمى در شبكه ٣

فوتبالیست ایرانی با دختر مربی معروف عروسی کرد (تصویر عروس و داماد)

اظهارات جديد رائفی پور درباره پسر قالیباف، ۳ هزار قطعه تراول و ۱۴۰ سکه‌ جنجالى

نتایج خطرناک نظرسنجی های انتخابات ریاست جمهوری 2024 آمریکا (نمودار)

اظهارات رقیب رئیسی در انتخابات خبرگان علیه دولت روحانی در تبلیغات تلویزیونی‌اش!

وقتى مجرى زن جنجالی روى آنتن زنده خيط مى شود! (ويدئو)

خلوت رمانتيك بهاره رهنما و نامزدش جديد و جوانش! (عكس)

استوری اعتراض پریناز ایزدیار بازیگر به وضعیت شیر آفریقایی باغ وحش مشهد (عکس)

احمد مجدزاده (احمد خطر) در شبکه ۴ صداوسیما ظاهر شد! (ويدئو)

ببینید: عضلات در آستانه انفجار هادى چوپان ! (عكس)

باربی سانسورچی ، عشق جدید ولادیمیر پوتین ! (عکس)

تصوير وایرال شده از تتوی فارسی داکوتا جانسون (عكس)

ادامه حواشی برنامه حسینیه معلی: شوخی عجیب میثم مطیعی با روضه حضرت علی اصغر (ویدئو)

پخش زنده مسابقات هاکی روی یخ زنان برای اولین بار در آنتن صداوسیما: تغيير رويكرد يا انتخابات!؟ (ويدئو)

مارگو رابى و همسرش در مراسم بفتا (عكس)

صداوسیما باخت ، بد هم باخت (تصوير)

استایل خوش آب و رنگ و دیدنی نسیم ادبی (عکس)

ظاهرا یک عمر منچ را اشتباه بازی می کردیم! (عکس)

مرعشی در شیوه: رهبری قدرت را به مجلس و دولت برگردانند / پرویز امینی: امر سیاسی آنقدر مبتذل شده که رائفی پور لیدر انتخاباتی شده ! (ویدئو)

يك پرسپوليسى سرپرست استقلال شد؟ + تصوير

از تغییرات یارانه چه خبر؟ اطلاع از مبلغ و زمان جديد پرداخت (ويدئو)

رونمایی عاشقانه سینا شعبانخانی از همسرش (تصویر)

تصاوير انفجار مهيب در خط اصلی انتقال گاز سراسری کشور (ويدئو)

سمیر حبوباتی به پرسپولیس پيوست (تصوير)

این بحث را جدی بگیرید: شوهر خوب با چهره سحر دولتشاهی چه کرد؟ (عکس)

تجمع و شعار هواداران استقلال علیه خطير (ويدئو)

حمايت وزير ارشاد از رييس سازمان سينمايى پس از حاشيه هاى قرائت دعاى تحويل سال (تصوير)

اين ٤ نفر از تيم ملى فوتبال خداحافظى مى كنند

ساره رشيدى ؛ از خندوانه تا جايزه جشنواره فجر (ويدئو)

شبنم قربانی بچه در بغل، جايزه جشنواره فجر را گرفت! (عكس)

دخترانی که در پارتی دستگیر می‌شوند با دختران بی‌حجاب حاضر در راهپیمایی 22 بهمن تفاوت دارند! + عکس

فیلم وایرال شده از رقص زن و مرد در راهپيمايى ٢٢ بهمن (ويدئو)

ماشاريپوف از طریق تونل وحشت بازیکنان استقلال وارد تمرین شد! (ويدئو)

مارال بنی آدم در آغوش همسرش پس از بردن جايزه جشنواره فجر (عكس)

ترلان پروانه و بهاره افشارى در پشت صحنه يك نمايش (عكس)

لحظه دیده نشده از انفجار اول حادثه تروریستی کرمان (ويدئو)

شعرخوانی میثم مطیعی درباره وعده های رئیسی: وعده پی‌درپی رفع گرانی‌ها چه شد / این تورم حق مردم نیست! (ویدئو)

حضور چهره های سرشناس هنری در مراسم ختم همسر علیرضا قربانی (تصاویر)

رونمایی از دو بمب استقلال و پرسپولیس در تهران + عکس

شعرخوانی میثم مطیعی علیه دولت روحانی در راهپیمایی 22 بهمن (ویدئو)

كليپ صداوسيما درباره حقوق و رتبه بندى معلمان که فرهنگیان را عصبانى كرد (ویدئو)

عکس: دختر درویش در کنار دیوید بکهام !

چهره متفاوت ترلان پروانه در پشت صحنه یک نمایش

کولاک کری‌خوانی صادق بوقی با لباس عربی برای قطری‌ها ! (ویدئو)

مهدی قایدی با اسپیکر و آهنگ "تتلو" در ورزشگاه بازی ایران - قطر ! (ویدئو)

تغییر چهره سحر جعفری جوزانی فضای مجازی را ترکاند! (تصاویر)

انگشتان شلوغ شبنم قربانی (بازیگر) در جشنواره فجر ! + تصاویر

تغییر چهره محسوس و عجیب احمدی نژاد! (عکس)

٣٣٧ هزار تومان گران فروشى فقط در يك پرس زرشك پلو با مرغ در یک رستوران! (ویدئو)

خوشگذرانی نفیسه روشن در ترکیه (عکس)

دختر بازیگر با تغییر چهره، در آغوش آقای کارگردان (تصاویر)

تغییر چهره الناز حبیبی سوژه فضای مجازی شد (تصاویر)

هوادار جنجالی ژاپن طرفدار ایران شد! (عکس)

تغییر چهره و استایل متفاوت ترلان پروانه در یک مراسم (عکس)

لحظه‌ای عجیب از بازی ایران - ژاپن : 14 بازیکن تیم ملی به هنگام گل در زمین بودند! (ویدئو)

پاسخ قایدی، آزمون و قلی‌زاده به کری ژاپنی - عربی! (عکس)

سردار آزمون با چشمان گریان: برای فینال هم قسم شدیم (ویدئو)

لحظه گل دوم ایران به ژاپن با گزارش جذاب «عربی» : بای بای سامورایی! (ویدئو)

ویتنی رایت، بازیگر فیلم‌های مستهجن در سفارت سابق آمریکا در تهران! (تصاویر)

تیپ پلنگی سپیده خداوردی، بازیگر و نوازنده (عکس)

پوشش الناز حبیبی و شبنم قربانی در جشنواره فیلم فجر (عکس)

پیام انگلیسی عبدالله روا به ستاره مصدوم استقلال، با کنایه به وزیر امور خارجه! (ویدئو)

تصویری دیدنی از همسر سوئدی سامان قدوس در جام ملت‎های آسیا 2023 (عکس)

تیپ و پوشش «جایا احسن» سوپراستار زن سینمای بنگلادش در جشنواره فجر (عکس)

فریاد و اعتراض الناز شاکردوست در جشنواره فجر: نمی‌توانید من را به زور ببرید (ويدئو)

فرناز زوفا در نشست خبری شکار حلزون در جشنواره فجر (عکس)

چهره عجیب ملیکا شریفی نیا (عکس)

عکس خوش آب و رنگِ بهنوش طباطبایی در هوای برفی (استوری)

تصاویر: عاطفه رضوی به سبک سوفیا لورن ژست گرفت

فیلم جدید و ثانیه‌شمار شبکه قطر علیه داور بازی اردن - عراق: جنجال علیه فغانی شدت گرفت + اطلاعیه تند AFC و نظر کارشناسان داوری (+فیلم)

انتقاد تند از شورای نگهبان در مناظره اطاعت و بهادر جهرمی روی آنتن زنده + ویدئو

تصاویری از رعنا بهرخ ، مانیای سریال گناه فرشته (عکس)

پست جنجالی پسر الهام چرخنده در مورد مادرش! (عکس)

این تصاویر بی نظیر را ببینید: دماوند، کلاه به سر شد (ویدئو)

مناظره کیومرث اشتریان و محمد صادق کوشکی در برنامه شیوه: به اسم قانون در جزیی‌ترین امور مردم دخالت و برای آنها «محدودیت و مزاحمت» ایجاد کرده‌ایم! + ویدئو

این حیوان نادر در ایران دیده شد! (عکس)

این دختران و زنان با «این پوشش»ها از وزیر ارشاد برای مد و لباس جایزه گرفتند (عکس)

تصاویری از همنشینی ظریف و اصلاح طلبان با سیدمحمد خاتمی (عکس)

حرف‌های غیرمنتظره و ممنوعه در مناظره جنجالی مصطفی مهرآئین و مهدی جمشیدی در شبکه اول (ویدئو)

اقدام دسته‌جمعی بازیکنان پرسپولیس برای انتخاب سرمربی جدید (عکس)

خورده شدن خودرو پراید توسط کامیون (ویدئو)

پرطرفدارترین

حکم عجیب کمیته انضباطی درباره "درگیری کنعانی زادگان و یک هوادار"

تغییرات احتمالی پرسپولیس مقابل تراکتور: تیمی که ناگهان تهاجمی می‌شود

استقلال و ماشاریپوف در مسیر قطع همکاری؟!

رونمایی از آخرین گزینه خرید استقلال

انتقاد تند به برنامه حسینیه معلی: این «جنگولک‌بازی»ها جایش حسینیه نیست! / به جای مداح، کمدین بیاورید

استقلال این بازیکن را ول کن نمی‌کند: 2 بازیکن‌مان را به جایش می‌دهیم!