سناریوهای احتمالی برای آینده جنگ چیست؟

عصر ایران؛ جلیل بیات -  تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران وارد دومین هفته شده است و اکنون این سوال شکل گرفته که سرنوشت این جنگ چه خواهد شد؟

در این یادداشت سناریوهای محتمل درباره آینده این جنگ مورد بررسی قرار می گیرد. بدیهی است هیچ یک از سناریوها الزام قطعی برای وقوع ندارند و حتی ممکن است با تغییر شرایط اساسا سرنوشتی متفاوت از این سناریوها در آینده رقم بخورد. 

با این حال توجه به سناریوهای محتمل می تواند دیدگاه روشن تری نسبت به آینده و هرگونه تصمیم گیری ارائه دهد. با این توضیح 7 سناریوی محتمل در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی و در شرایط کنونی به این شرح است:

الف) سناریوهای مطلوب ایران

1- جنگ فرسایشی

منظور از فرسایشی شدن جنگ در اینجا، تداوم جنگ بیش از محاسبات اولیه آمریکا و اسرائیل است. مقامات آمریکا و اسرائیل درباره مدت زمان جنگ نهایتا از 8 هفته سخن گفته اند؛ اگرچه بعضا به این موضوع هم اشاره کرده اند که برای تداوم جنگ تا هر زمان نیز آمادگی دارند. با این حال به نظر می رسد این بخش دوم صرفا جنبه جنگ روانی و تبلیغاتی دارد. 

لذا اگر جنگ بیش از 2 یا 3 ماه طول بکشد و به خصوص با توجه به تداوم افزایش قیمت انرژی، در پیش بودن انتخابات میان دوره ای کنگره آمریکا و فشار حزب جمهوری خواه به ترامپ و همچنین فشار رسانه ها و افکار عمومی، احتمال آتش بس بسیار افرایش خواهد یافت. البته به این شرط که حملات موشکی و پهپادی ایران تا آن زمان همچنان ادامه یابد.

2- کناره گیری ترامپ از جنگ

در این سناریو ممکن است با توجه به پیامدهای ذکر شده در بالا (و به خصوص افزایش قیمت بنزین در امریکا که تاثیر غیرقابل انکاری بر زندگی مردم و احتمالا نتایج انتخابات کنگره خواهد داشت) قبل از آنکه اساسا جنگ وارد یک روند فرسایشی شود، دونالد ترامپ ناگهان پُستی در شبکه های اجتماعی منتشر کند یا در جلوی دوربین ها ظاهر شود و با این ادعا که به تمامی اهداف خود از جنگ با ایران دست یافته است، از خاتمه آن سخن بگوید. 

قاعدتا او در این شرایط به دستاوردسازی از جنگ خواهد پرداخت و از نابودی صنعت موشکی، برنامه هسته ای، نیروی دریایی و هوایی و ترور شماری از رهبران سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی سخن خواهد گفت تا بتواند تصمیم درباره پایان جنگ را منطقی جلوه دهد. به احتمال بسیار زیاد اسرائیل نیز از این تصمیم آمریکا پیروی خواهد کرد و آتش بس برقرار خواهد شد.

3- کناره گیری نتانیاهو از جنگ

در این سناریو، بر خلاف سناریوی دوم این اسرائیل است که خواستار اتش بس خواهد شد و آمریکا را مجاب به خاتمه جنگ می کند. در حال حاضر اگرچه منافع آمریکا نیز در منطقه مورد هدف نیروهای مسلح ایران قرار دارد، اما شکی نیست که میزان خسارات وارد آمده به اسرائیل بسیار بیشتر از آمریکا است. 

اگر در روزهای آینده شدت خسارات موشک ها و پهپادهای ایران به رژیم اسرائیل به حدی افزایش یابد که ادامه جنگ برای نتانیاهو را غیرمنطقی سازد و از سوی دیگر دستیابی به هدف سرنگونی نظام جمهوری اسلامی غیرقابل دستیابی به نظر برسد، در این صورت این احتمال وجود دارد که نتانیاهو از ترامپ بخواهد که به جنگ پایان دهد. موضوعی که احتمالا ار سوی جمهوری اسلامی نیز مورد پذیرش قرار خواهد گرفت، چراکه تداوم جنگ برای ایران نیز چندان منطقی نخواهد بود.

با این حال هرگونه آتش بسی که از دل یکی از سناریوهای بالا بدست آید بسیار متزلزل خواهد بود و طرفین و به خصوص ایران و اسرائیل همچنان در وضعیت «صلح مسلح» باقی خواهند ماند. البته از آنجا که آمریکا و اسرائیل در رسیدن به هدف اصلی خود که همانا تغییر رژیم در ایران است ناکام می مانند، جمهوری اسلامی می تواند ادعای پیروزی کند. طرف مقابل نیز با توجه به دلایلی که گفته شد می تواند چنین ادعایی سر دهد. 

با این حال ممکن است در آینده اسرائیل همچنان از فرصت ترور مقامات سیاسی یا نظامی ایران استفاده کند. اینکه در آن شرایط پاسخ ایران، به یک جنگ گسترده دیگر تبدیل خواهد شد یا همچون عملیات های وعده صادق 1 و 2 صرفا یک کنش و واکنش محدود باقی خواهد ماند چندان قابل پیش بینی نیست.

ب) سناریوهای مطلوب آمریکا و اسرائیل

4- فروپاشی از درون

تردیدی نیست که هدف اصلی آمریکا و اسرائیل از جنگ فعلی تغییر رژیم سیاسی در ایران است. در این سناریو آمریکا و اسرائیل قصد دارند با ترور مقامات سیاسی و نظامی و همچنین تضعیف نیروهای اطلاعاتی، امنیتی و پلیس زمینه را برای فروپاشی از درون فراهم کنند.

در این طرح نیروهای اپوزیسیون و مخالف جمهوری اسلامی در مرحله دوم وارد صحنه خواهند شد و به هدایت اعتراضات و شورش و انقلاب می پردازند.

5- گسترش جنگ به بُعد زمینی

اگر سناریوی فروپاشی از درون به هر دلیل محقق نشود، این احتمال وجود دارد که آمریکا و اسرائیل بخواهند با گسترش جنگ در روی زمین هدف تغییر رژیم را کلید بزنند. در این سناریو ممکن است ائتلافی از کشورهای مختلف برای حمله به ایران شکل گیرد یا از برخی همسایگان یا نیروهای مبارز مخالف جمهوری اسلامی برای تشکیل نیروی زمینی استفاده شود. 

حتی در شرایطی (مثلا اگر تلفات جانی آمریکا در یک عملیات ناگهانی به شدت افزایش یابد) ممکن است نیروهای زمینی امریکا یا اسرائیل نیز به این ائتلاف بپیوندند. در این شرایط اگرچه نیروهای مسلح ایران از مزیت آشنایی با جغرافیای جنگ برخوردار هستند، اما پشتیبانی هوایی جنگنده ها از نیروهای مهاجم می تواند به آنها دست بالا بدهد.

ج) سناریوی میانه

6- توافق میان جمهوری اسلامی و آمریکا

می توان این احتمال را داد که با تداوم جنگ وقتی امریکا متوجه شود قادر به تغییر رژیم نیست و حاضر به پرداخت هزینه بیشتر هم نیست با میانجیگری برخی کشورها دوباره به میز مذاکره بازگردد.

در این شرایط آمریکا می بایست درخواست های حداکثری را کنار بگذارد و جمهوری اسلامی نیز انعطاف نشان دهد تا توافق شکل گیرد. توافقی که تضمین می کند ایران به دنبال سلاح هسته ای نخواهد بود و در عین حال آماده است با لغو تحریم ها به همکاری برای افزایش امنیت در منطقه اقدام کند. در واقع این سناریو می تواند گزینه ای برد – برد برای طرفین باشد، هرچند در شرایط کنونی احتمال وقوع آن کمرنگ است.

د) سناریوی پیچیده و غیرقابل پیش بینی

7- حضور پررنگ‌تر روسیه و چین

می توان این سناریو را در نظر گرفت که اگر روسیه و چین تشخیص دهند با تغییر رژیم در ایران منافع آنها به شدت تحت تاثیر قرار خواهد گرفت، آنگاه شاهد حضور پررنگ تر این دو کشور در جنگ کنونی باشیم. 

این گزینه لزوما به معنای درگیری مستقیم نظامی روسیه و چین با امریکا نیست، بلکه به معنای کمک های بیشتر و عینی تر این دو کشور به جمهوری اسلامی و مواضع جدی تر و سخت تر در برابر آمریکا است.

 وقوع این سناریو می تواند به پیچیده تر شدن بحران کنونی بیانجامد و پیش بینی سرنوشت آن را دشوارتر سازد.