درباره اهمیت باب‌المندب؛ این تنگه بسته شود چه اتفاقی در دنیا می‌افتد؟

فرهیختگان - مهدی عبداللهی : روز گذشته درگیری نظامی 24 ساعته ایران و رژیم صهیونیستی با درخواست آمریکا و صهیونیست‌ها، متوقف شد. در این عملیات که در حمایت از حزب‌الله لبنان انجام شد، علاوه بر نیرو‌های مسلح ایران، انصارالله یمن نیز حملات محدودی به سرزمین‌های اشغالی انجام دادند و مهم‌تر از آن، انصارالله اعلام کرد در صورت ادامه تهدید‌ها علیه ایران و گروه‌های مقاومت، آن‌ها مجبور خواهند بود پاسخ گسترده‌ای به شرارت‌های دشمن بدهند. با اعلام هشدار انصارالله یمن، یکی از گزینه‌هایی که کارشناسان نظامی و به طور ویژه کارشناسان اقتصاد انرژی روز گذشته درخصوص آن صحبت کردند، تشدید بحران انرژی در جهان با احتمال ایجاد اختلال در تنگه باب‌المندب از سوی انصارالله است.

داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد تا قبل از بسته شدن تنگه هرمز، عبور نفت و فرآورده‌های نفتی از باب‌المندب با سقوط سال‌های 2024 و 2025 به حدود 4 تا 4.2 میلیون بشکه در روز رسیده بود که به‌واسطه اختلال در تنگه هرمز، نفت عبوری از باب‌المندب به روزانه بیش از 9 میلیون بشکه رسیده و این گذرگاه را پس از تنگه مالاکا به دومین گذرگاه مهم جهان (در فقدان تنگه هرمز) تبدیل کرده است. کارشناسان معتقدند با اعلام ورود انصارالله یمن به جنگ، نگرانی بازار نفت این خواهد بود که دریای سرخ به جبهه جدیدی در درگیری‌های گروه‌های مقاومت با آمریکا و صهیونیست‌ها تبدیل شود. به گفته آنان، در جریان جنگ غزه نیز روزانه 4 تا 5 میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی مایع (LNG) از این گذرگاه حذف شده که آسیب زیادی به بازار زد. داده‌ها نشان می‌دهد در سناریوی ترکیبی بسته شدن یا اختلال همزمان تنگه هرمز و باب‌المندب صادرات 22 تا 23 میلیون بشکه نفت دچار اختلال می‌شود که از این مقدار روزانه 4 میلیون بشکه می‌تواند با هزینه و زمان زیاد به بازار عرضه شود اما تکلیف 19 میلیون بشکه نفت (14 میلیون بشکه هرمز + 5 میلیون بشکه باب‌المندب) نامشخص خواهد بود، اتفاقی که می‌تواند قیمت نفت را به 120 تا 180 دلار برساند. 

باب‌المندب ، دومین گذرگاه جهان پس از اختلال هرمز

براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (eia)، در سال 2025 با عبور 4.2 میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی در روز، باب‌المندب هفتمین گذرگاه مهم دریایی جهان در جریان عبور نفت و فرآورده‌های نفتی بوده است. البته این عدد بالاترین و نقطه اوج نفت عبوری از تنگه باب‌المندب نیست. براساس داده‌ها، اوج عبور نفت از باب‌المندب  مربوط به سال 2023 با 9.3 میلیون بشکه در روز است. این عدد در سال‌های اخیر با وقوع 7 اکتبر 2023 و جنگ غزه، با حملات و ایجاد اختلال توسط گروه انصارالله یمن در حمایت از غزه، با سقوط بیش از 50 درصدی روبه‌رو شد و به حول‌وحوش 4 تا 4.2 میلیون بشکه در روز رسید. در سال جاری و پس از بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران، بخشی از نفت صادراتی عربستان سعودی از طریق خط لوله به مسیر دریای سرخ منتقل شده و همین موضوع باعث شد حجم نفت عبوری از باب‌المندب از حدود 4.2 میلیون بشکه در روز طی سال 2025 به 9.2 میلیون بشکه در روز طی ماه مه 2026 افزایش یابد؛ یعنی بیش از دوبرابر سطح قبلی. ماحصل این اتفاق، تبدیل باب‌المندب  به دومین گذرگاه تجارت دریایی نفت در سال جاری و پس از اختلال در تنگه هرمز بوده است. اهمیت این موضوع در این است که با بسته شدن تنگه هرمز که منجر به خروج روزانه 14 میلیون بشکه نفت از بازار شده، با بسته شدن باب‌المندب نیز عملاً صادرات 9 میلیون بشکه نفت دچار اختلال خواهد شد. به اعتقاد کارشناسان، در سناریوی ترکیبی بسته شدن یا اختلال در باب‌المندب همزمان با اختلال در تنگه هرمز با توجه به مدت زمان بسته بودن یا اختلال ممکن است قیمت نفت را به 120 تا 180 دلار برساند؛ چراکه این اختلال عملاً منجر به اختلال در صادرات 22 تا 23 میلیون بشکه نفت می‌شود و اگر راه‌های جایگزین را درنظر بگیریم (دور زدن آفریقا)، می‌تواند تا 19 میلیون بشکه نفت (14 میلیون بشکه هرمز + 5 میلیون بشکه باب‌المندب) را از بازار حذف کرده و هزینه صادرات مابقی آن (روزانه 4 میلیون بشکه) را به‌شدت بالا ببرد.

اروپا و عربستان بزرگ‌ترین بازنده اختلال

کشور‌هایی که به تنگه باب‌المندب وابسته هستند را باید به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول کشور‌هایی‌اند که صادرکننده انرژی هستند. وابستگی این کشور‌ها نیز به دو بخش قابل تقسیم است. وابستگی شدید مربوط به شرایط عربستان سعودی (صادرات از دریای سرخ) است. این کشور درحال حاضر با بسته ماندن تنگه هرمز روزانه بیش از 5 میلیون بشکه نفت خود را از طریق باب‌المندب و دریای سرخ صادر می‌کند.وابستگی متوسط مربوط به کشور‌های امارات، قطر (صادرات LNG به اروپا) و همچنین مصر (درآمد ترانزیتی از کانال سوئز+ واردات انرژی) است. کشور‌های کویت و عراق نیز وابستگی کمی به این مسیر دارند. در بخش واردکنندگان، بیشترین وابستگی مربوط به اروپاست. کشور‌های ایتالیا، فرانسه، اسپانیا و یونان بیشترین وابستگی را در واردات نفت و LNG از خلیج فارس از مسیر باب‌المندب و کانال سوئز دارند. از این رو، هر اختلالی در باب‌المندب منجر به افزایش قیمت انرژی در اروپا می‌شود. هند و آسیای جنوبی نیز برای واردات نفت و LNG به این مسیر وابسته است اما می‌تواند با هزینه بیشتر، این مسیر را دور بزند.براساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (eia)، حجم نفت خام و میعانات گازی عبوری عربستان سعودی از باب‌المندب  از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت؛ با این حال، حجم نفت عربستان سعودی که از طریق کانال سوئز و سومد ترانزیت می‌شود، تنها ۱۰ درصد کاهش یافته است؛ چراکه عربستان سعودی صادرات خود را از طریق خط لوله نفت خام شرق-غرب و پایانه‌های دریای سرخ افزایش داده است.

اما در سال 2026 با افزایش صادرات نفت عربستان از طریق خط لوله برای دور زدن تنگه هرمز، این کشور مجبور است بخش قابل‌توجهی از نفت صادراتی به چین را از طریق باب‌المندب  انتقال دهد. این موضوع وابستگی عربستان را به باب‌المندب به طور قابل توجهی افزایش داده است. در نیمه اول سال 2025، روسیه بیش از هر کشور دیگری نفت خام و میعانات گازی را از طریق کانال سوئز و باب‌المندب  منتقل کرد. پس از آغاز جنگ در اوکراین در فوریه 2022، بیشتر صادرات روسیه از غرب این کشور از اروپا به آسیا، عمدتاً هند، تغییر یافت. کشتی‌های روسی به‌ندرت توسط حملات انصارالله یمن در باب‌المندب هدف قرار گرفته‌اند و حجم نفت خام و میعانات گازی روسیه که در سال‌های 2024 و نیمه اول سال 2025 از کانال سوئز و باب‌المندب عبور کرده، نسبت به سال 2023 تغییر چندانی نداشته است. صادرات LNG از طریق باب‌المندب در سال ۲۰۲۴ و نیمه اول سال 2025 نزدیک به صفر بود، چراکه کشتی‌ها به دلیل نگرانی‌های امنیتی و نرخ بالای بیمه از باب‌المندب اجتناب کردند. از سال ۲۰۲۳، جریان LNG از طریق کانال سوئز تقریباً به طور کامل برای تحویل به مصر یا اردن صورت گرفته است.  
 

هزینه سنگین دور زدن باب‌المندب  

تنگه باب‌المندب بین شاخ آفریقا و خاورمیانه قرار دارد و دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب متصل می‌کند. کانال سوئز، خط لوله سومد (SUMED) و تنگه باب‌المندب مسیر‌های استراتژیک برای حمل‌ونقل نفت و گاز طبیعی خلیج‌فارس به اروپا هستند. پیش از سال ۲۰۲۴، بیشتر صادرات نفت و گاز طبیعی از خلیج‌فارس به اروپا و سواحل اقیانوس اطلس در آمریکای شمالی از طریق کانال سوئز یا خط لوله سومد و همچنین باب‌المندب و تنگه هرمز انجام می‌شد. با این حال، پس از حملات انصاراله یمن به کشتی‌های تجاری در حال عبور از دریای سرخ در نوامبر ۲۰۲۳، برخی از کشتی‌ها مسیر‌های طولانی‌تر و پرهزینه‌تری را در اطراف دماغه امید نیک طی کردند تا از ورود به باب‌المندب و همچنین کانال سوئز اجتناب کنند. این اتفاق میزان عبور نفت از باب‌المندب را از 9.3 میلیون بشکه در روز در سال 2023 به 4 تا 4.2 میلیون بشکه در روز طی سال 2024 و 2025 رساند. همچنین صادرات LNG را در سال 2025 به صفر رسانده است. براساس داده‌ها، باب‌المندب فقط یک مسیر نفتی خالص نیست، بلکه مسیر اصلی خلیج‌فارس به کانال سوئز و سپس به اروپاست. تنها رقیب مهم این مسیر دور زدن آفریقاست؛ اما داده‌ها نشان می‌دهد در صورت بسته شدن باب‌المندب، مسیر جایگزین یعنی دور زدن دماغه امید نیک منجر به افزایش هزینه حمل تا 40 درصد می‌شود، همچنین مدت زمان انتقال محموله‌های نفت خام از خلیج‌فارس به اروپا از حدود 18 تا 22 روز به حدود 28 تا 38 روز می‌رسد.