فرشاد توکلی: عتیقه خریدن و عتیقه‌فروشی را کنار بگذاریم!

فرشاد توکلی ـ دبیرِ علمی بخش موسیقی سیمرغ‌نامه ـ با تاکید بر اینکه «عتیقه خریدن و عتیقه‌فروشی را کنار بگذاریم؛ چراکه فرهنگ به عمومیت و نو به‌ نو شدنِ همیشگی‌اش، فرهنگ است»، می‌گوید که این پروژه هدفش صرفاً انباشت اسناد و آثار گذشته نیست، بلکه می‌خواهد با فراهم کردن بستری برای گردآوری، بازنمایی و مشارکت عمومی، به ساختن روایتی زنده از فرهنگ و موسیقی ایران کمک کند.

به گزارش ایسنا: سیمرغ‌نامه پروژه‌ای است برای گردآوردن و بازنمایی فرهنگ و هنر جهان ایرانی؛ بستری که می‌کوشد بخش‌های پراکنده این جهان را در یک روایت واحد کنار هم قرار دهد. این مجموعه، با نگاهی گسترده از هزاره ششم پیش از میلاد تا امروز، آثار و جلوه‌های مختلف فرهنگ ایرانی را در قالب یک موزه آنلاین پیش چشم مخاطب می‌آورد. بخش موسیقی سیمرغ‌نامه نیز قرار است با بررسی جنبه‌های متنوع حیات موسیقایی ایران، جایگاه موسیقی را در این روایت گسترده فرهنگی روشن کند.در همین راستا ایسنا با فرشاد توکلی ـ دبیرِ علمی بخش موسیقی سیمرغ‌نامه ـ گفت‌وگو کرد تا این پروژه‌ از زوایای دیگر بررسی شود.

فرشاد توکلی پژوهشگر، مدرس، منتقد و نویسنده مستقل است که در زمینه تاریخ، نظریه، ردیف و ساختارهای نظری موسیقی ایرانی، پژوهش کرده و دانش‌آموختهٔ موسیقی‌شناسی در مقطع کارشناسی‌ارشد از دانشگاه تهران، با مقالات متعدد در نشریه‌های تخصصی و دائرةالمعارف بزرگ اسلامی است.

ـ اگر قرار باشد موسیقی ایران در قالب سیمرغ‌نامه سامان‌دهی شود، این سامان‌دهی بر چه منطقی استوار خواهد بود؟ تاریخی، جغرافیایی، گونه‌شناختی یا بر پایه سنت‌های موسیقایی؟

مسئلهٔ ما، در بخش موسیقی سیمرغ‌نامه، سامان‌دهی موسیقی ایران نیست. سیمرغ‌نامه یک موزهٔ آنلاین فرهنگ و هنر ایران‌زمین است و موسیقی ایران بخشی از این فرهنگ و هنر. پس، مانند هر پروژه موزه‌دارانه، پیش از هرچیز، ما با نوعی گردآوری، طبقه‌بندی، معرفی و رویت‌پذیر کردن سروکار داریم. اگر بخواهیم نوعی وجهی سامان‌دهی برای کارمان قائل شویم، باید آن را در رویت‌پذیر کردن وجه موسیقایی آثاری بدانیم که سیمرغ‌نامه با زیرساخت‌های فنی و طراحی هدف‌مندش گردآورده است. از این جهت، کار بخش موسیقی نیز، مانند دیگر بخش‌ها، تابعی از امکانات و ابزارهای فنی و عمومی سیمرغ‌نامه است. سیمرغ‌نامه، از یک سو، تمام آثار فرهنگ ایرانی را بر یک خط زمانی مرتب می‌سازد، و از سوی دیگر، آنها را ـ بسته به موضوع ـ به شیوه‌های مختلف طبقه‌بندی و کدگذاری می‌کند. تاریخ، گونه، سبْک، سنت‌های موسیقایی، سازها، مفاهیم کلید و مانندشان از جمله دریچه‌هایی هستند که در این مسیر برای موسیقی می‌توانیم برشماریم.

ـ سیمرغ‌نامه قرار است چه نسبتی با مفهوم یک موزه آنلاین داشته باشد؟ بخش موسیقی در این میان چه کارکردی خواهد داشت؟ آیا بیشتر با یک آرشیو دیجیتال روبه‌رو خواهیم بود یا با تلاشی برای ارائه روایتی تازه از تاریخ موسیقی ایران؟

سیمرغ‌نامه ایده‌ای در حال شکل‌گیری است؛ پروژه‌ای ناتمام که ـ طبق تعریفی که برای خود قائل شده ـ عرض و طول آن را عرض و طولِ «ایران‌سازی» تعیین می‌کند. پس، اگرچه امروز صورت اصلیِ آن را در شکل نوعی موزهٔ آنلاینِ فراگیر و چندموضوعه می‌بینیم، ممکن است فرهنگ ایران و کوشش ایران‌دوستانی که به آن می‌پیوندند آن را به وجوه دیگری مجهز سازد که کارکرد و موجودیتش را از یک موزهٔ آنلاین به چیزی بیشتر تبدیل کند.

بخش موسیقی، در عمل، قرار است نشان بدهد که موسیقی چگونه و چطور و چقدر در کنار دیگر وجوه فرهنگ ایرانی پدیداری و تطور پذیرفته است. خودِ این کار، خودِ این تدوین و طبقه‌بندی، هم نوعی روایت تازه است و هم دریافت‌ها و برداشت‌های تازه‌ای را ممکن می‌سازد که در نهایت در کار موسیقی‌شناسان باید جستجو و مطالعه‌اش کرد.

ـ موسیقی، برخلاف بسیاری از آثار موزه‌ای، هنری زنده و اجرامحور است. سیمرغ‌نامه چگونه می‌خواهد این ویژگی را در فضای دیجیتال بازنمایی کند؟

درست است که دریافت حسیِ موسیقی از پسِ اجرای آن حاصل می‌شود، اما نه همهٔ موسیقی به اجرای آن خلاصه می‌شود و نه دیگر اجرای موسیقی الزاماً امری هم‌زمان و به‌اصطلاح «زنده» است. هر اجرا نیز، پس از ثبت، جزئی از تاریخ است که، بسته به اهمیتِ آن، ممکن است شایستهٔ ارجاع و یادآوری شناخته شود. پس، بسیاری جنبه‌ها مانند تصاویر، نگاره‌ها، سازها و اجزاءشان، رسالات موسیقایی، پوسترها، بروشورها، و مانندشان هست که لازم است گرد آورده شود. البته، لازم است تأکید کنم که یکی از مهم‌ترین اهدافی که ما در نظر گرفته‌ایم اضافه کردن خودِ شیء موسیقاییِ محض است، که ملاحظات خود را دارد. اینکه در آن زمان کارمان را چگونه بازنمایی خواهیم کرد، چیزی است که باید از طریق راهنمایی‌ها و امکانات بخش فنی سایت به پاسخ آن برسیم.

ـ بخش موسیقی سیمرغ‌نامه چه تصویری از حیات موسیقایی ایران ارائه خواهد کرد؟ آیا این بخش همه حوزه‌ها، از موسیقی دستگاهی و نواحی گرفته تا موسیقی آیینی، مردمی و جریان‌های معاصر را در بر می‌گیرد؟

به بخشی از این پرسش در پاسخ پرسش قبل جواب دادم. مسلما کوشش ما این است که موسیقی فرهنگ ایران‌زمین را در تفسیر موسع و فراگیر، اعم از موسیقی‌های مردمی و کلاسیک و مردم‌پسند در نظر بگیریم. جمع همهٔ این‌هاست که حیات موسیقایی ما را شکل می‌بخشد.

ـ یکی از چالش‌های پژوهش در تاریخ موسیقی ایران، کمبود منابع درباره برخی دوره‌های کهن است. در سیمرغ‌نامه برای مواجهه با این خلأها چه رویکردی در نظر گرفته‌اید تا مرز میان داده‌های مستند و فرضیه‌های پژوهشی حفظ شود؟

واقعیت این است که تا همین‌جا هم ما منابع زیادی برای کار در سیمرغ‌نامه داریم. استفاده از واژهٔ «خلاء» بسته به زاویه و نوع دیدن ما موجه می‌شود. اینکه شما دنبال چه هستید تعیین می‌کند که گزارش بدهید آن چیز هست یا نیست. ما دنبال حیات موسیقایی و پیراموسیقایی ایرانیم. با این دید، کارِ نکرده و منبعِ نگاه نکرده بسیار بیشتر از آن چیزی است که شما «خلاء» نامیدید.

ضمناً، از آنجا که از اصطلاحات «داده‌های مستند» و «فرضیه‌های پژوهشی» استفاده کردید، باید تأکید و یادآوری کنم که کار ما در سیمرغ‌نامه پژوهش موسیقی‌شناسانه نیست. نسبت ما در سیمرغ‌نامه با پژوهش نسبتِ «استفاده» و «حاصل» است. ما از یافته‌های موسیقی‌شناسان برای کارمان استفاده می‌کنیم و حاصل برای کاربران، مسلماً، پژوهش‌های تازه‌ای را ـ در صورت علاقه‌مندی و کنجکاوی‌شان ـ ممکن می‌سازد.

ـ به نظر شما مهم‌ترین خلأیی که سیمرغ‌نامه در حوزه موسیقی پر می‌کند چیست؟ این پروژه چه امکانی را فراهم می‌کند که تاکنون در کتاب‌ها، موزه‌ها یا پایگاه‌های اطلاعاتی مشابه کمتر دیده‌ایم؟

پیش از هر چیز، سیمرغ‌نامه تداوم حیات موسیقایی فرهنگ‌های ایران‌زمین را، تا جایی که آثار گردآورده‌اش ممکن می‌سازد، آینگی خواهد کرد. پس از آن، یادآور کارهایی است که باید انجام داد. کار ما در سیمرغ‌نامه غبارروبی است از فهرست کارهای نکرده. انتظار می‌رود کار ما، برای یک کاربرِ اهل تأمل، یادآور کارهایی باشد که باید فوراً برای انجامش اقدام کرد، چیزی که امروز بیش از هر زمان دیگر به آن محتاجیم.

ایران اگر چیزی است، چیزی است که می‌سازیم، نه چیزی که به ارث می‌بریم. ارثیه‌ها هم باید زمانی ساخته می‌شدند. برخی مثل سمسارها اسناد و مدارک را در گنجه‌ها می‌گذارند و فقط «دارم دارم» راه می‌اندازند. سیمرغ‌نامه‌ای‌ها به ساختن چیزی نو فکر کرده‌اند، وگرنه موزه‌های دنیا که بودند. تا وقتی ایران را «صورتِ ماترک» یا «فهرست اقلام خرید» می‌بینیم، یا به داشته‌ها اکتفا می‌کنیم و یا برای هر نیازی سراغ فروشگاه‌های «بِرَند» دنیا می‌رویم، در هر دو حالت، چیزی نمی‌سازیم. در سیمرغ‌نامه ما سمساری راه نیانداخته‌ایم. اسنادی که اضافه می‌کنیم را به رایگان در دسترس می‌گذاریم و مطمئن‌ایم با این کار ساختنِ ایران را به وسعت ایران‌دوستان ممکن می‌کنیم.

ـ اگر پنج سال دیگر به بخش موسیقی سیمرغ‌نامه نگاه کنید، دوست دارید پژوهشگران و مخاطبان آن را با چه ویژگی یا دستاوردی به یاد بیاورند؟

من، شخصاً، مایلم در آن زمان بخش موسیقی سیمرغ‌نامه خانهٔ امن حداکثر داوطلبانِ موسیقی‌دان و موسیقی‌شناس باشد که با عشق و علاقه و ایران‌دوستی، بسته به دانش و توانایی‌شان، برگی به این دفتر اضافه می‌کنند. برای همین مختصر، باید تا حد توان فروتن و دیگرپذیر باشیم. باید قبول کرده باشیم که بر دوش گذشتگان کار می‌کنیم و آیندگان کار ما را اصلاح خواهند کرد. باید سهم همه را در نظر بگیریم. عتیقه خریدن و عتیقه‌فروشی را کنار بگذاریم و سمساری‌ها را تخته کنیم. فرهنگ به عمومیت و نوبه‌نوشدنِ همیشگی‌اش فرهنگ است.

آیین رونمایی از بخش موسیقی «سیمرغ‌نامه» پنجشنبه ۸ مردادماه با معرفی این پروژه فرهنگی آغاز شد. در ادامه، قطعه «پیشرو در بیات اصفهان و دور کبیر» ساخته فرشاد توکلی، با اجرا و تنظیم همنوازان: بهار مدیری (قیچک آلتو) و بهار امراللهی (قانون) اجرا شد. «پیشرو» و «دور کبیر» به‌ترتیب از فرم‌های سازی و اوزان موسیقایی رایج در دوره‌های تیموری و صفوی هستند.

در ادامه این مراسم، ایمان افسریان، بنیان‌گذار سیمرغ‌نامه، به معرفی این پروژه پرداخت و پس از آن فرشاد توکلی، دبیر علمی بخش موسیقی سیمرغ‌نامه، گزارشی از روند شکل‌گیری و اهداف این بخش ارائه کرد. این برنامه با سخنرانی حسین علیزاده در حمایت از فعالیت‌های سیمرغ‌نامه به پایان رسید.