آیت الله سروش‌محلاتی: هدف قیام امام حسین(ع)، رهایی بندگان خدا از جهالت بود

یک استاد حوزه علمیه گفت: امام علی(ع) می‌فرمایند معاویه، اخبار را به روی مردم بسته بود و همه چیز ابهام داشت؛ یعنی در گفتار امروزی، یک «سانسور شدید خبری». 

به گزارش جماران، آیت‌الله محمد سروش‌محلاتی عصر امروز ۱۲ مرداد در ۱۴۵امین نشست تخصصی بنیاد باران که در کتابخانه ملی برگزار شد، با بیان اینکه طبق فرموده امام صادق(ع)، هدف قیام امام حسین(ع)، رهایی بندگان خدا از جهالت بود، اظهار کرد: تشخیص مسأله زمانه امام حسین(ع)، کاری اساسی است که اگر آن را به درستی انجام دهیم، وارد مرحله تشخیص راه‌حل می‌شویم. گاه گفته می‌شود، ظلم یا فساد حاکمیت، مسأله زمانه امام حسین بوده، اما طبق چیزی که امام صادق فرموده‌اند، مسئله اصلی، جهالت مردم بوده و سایر مسائل از جمله ظلم و فساد، ذیل آن مسأله قرار می‌گیرد. 

وی با بیان اینکه جهالت یعنی انسان کاری را ناآگاهانه انجام دهد، افزود: یعنی جهالت به افعال غیرعالمانه اطلاق می‌شود. بنابراین، مشکلی در جامعه زمان امام حسین(ع) وجود داشت و آن، رفتارهای جاهلانه بوده است. این جهالت، ابعاد مختلفی دارد؛ بعد نخست جهالت، این است که اقشار وسیعی از انسان‌های یک جامعه، اهتمامی به آگاهی ندارند. 

این استاد حوزه بیان کرد: شبی امام علی(ع) به کمیل که یکی از اصحاب خاص ایشان بود، گفت مردم سه گروه اند؛ عالمان ربانی، متعلمانی که از علم این عالمان بهره می‌برد و گروه سوم، «همج‌الرعاع». امام(ع) در تعریف گروه سوم، گفتند این‌ها کسانی هستند که هر که صدایش را بلند کند، دور او جمع می‌شوند، در جهت باد حرکت می‌کنند، بهره‌ای از دانش ندارند و نه خود چیزی را می‌فهمند و نه به متخصصین اعتماد می‌کنند.

آیت الله سروش‌محلاتی ادامه داد: برخی همج‌الرعاع را «آدم‌های احمق» معنا کرده‌اند و برخی دیگر گفته‌اند این کلمه، به پشه‌ها و مگس‌هایی اطلاق می‌شود که دور سر چهارپایان می‌چرخند. در واقع، امام علی(ع) با تعبیری که از گروه سوم دارند، می‌خواهند بگویند مشکل جامعه، این افراد هستند که صاحب علم نیستند و به صاحبان علم هم اعتمادی ندارند و تنها تحت تأثیر جوّ جامعه هستند. شهید مطهری نیز می‌گوید که کسانی امام حسین را به شهادت رساندند که همج‌الرعاع بودند؛ عده خاصی برای به شهادت رساندن امام حسین(ع) تصمیم گرفتند، اما کسانی که در آن صحنه حضور یافتند و این تصمیمات را اجرا کردند، همج‌الرعاع بودند. 

وی با بیان اینکه جهل موجود در جامعه زمان امام علی و امام حسین(علیهماالسلام)، تحمیلی بوده است، عنوان کرد: یعنی کسانی نمی‌خواستند مردم آگاه شوند. انسان به صورت طبیعی به دنبال، علم است، اما وقتی اصحاب قدرت، مجاری علم را قطع می‌کنند، مردم می‌توانند چه کنند؟ امیرالمؤمنین(ع)، در نهج‌البلاغه می‌فرمایند معاویه، گروهی انسان را در دست گرفته و آنان را از پشت می‌راند. اما چرا انسانی باید اختیار خود را به دست معاویه بدهد؟ امام می‌فرمایند معاویه، اخبار را به روی مردم بسته بود و همه چیز ابهام داشت؛ یعنی در گفتار امروزی، یک سانسور شدید خبری. 

این استاد حوزه علمیه اضافه کرد: اساسا برای معاویه، همین خطرناک بود که مردم در جریان اخبار قرار گیرند. او می‌خواست اطلاعاتی ناقص در اختیار مردم گیرد و آنان به اطلاعات کافی نرسند. امروز رسانه‌ها به اشکال مختلف در اختیار ما قرار گرفته و حکومت‌ها هر چه قدر هم بخواهند سانسور خبری ایجاد کنند، بالاخره راهی برای رسیدن به اخبار درست وجود دارد، اما در حکومتی مانند بنی‌امیه، چنین راهی وجود نداشت. حتی امام(ع) فرمودند وقتی راه اطلاع‌رسانی به روی مردم بسته می‌شود، آنگاه به راحتی می‌توان آنان را وارد میدانی مانند جنگ صفین کرد.

آیت الله سروش‌محلاتی ادامه داد: طبق فرموده امام علی(ع)، وقتی افراد در بی‌خبری قرار گیرند، نهایتا حتی جان خود را فدای معاویه و به آن افتخار می‌کنند، زیرا در فضایی قرار گرفته‌اند که جز دیکته معاویه، چیز دیگری نمی‌دانند. این نقطه نهایی بی‌خبری مردم است. امام‌ علی(ع) در یکی از نامه‌های خود، اهالی شام را کر و کور توصیف کردند. طبیعتا چنین افرادی، به راحتی به هر سمت و سویی کشیده می‌شوند. 

وی عنوان کرد: یکی از سفارش‌های معاویه به یزید برای چگونگی حکمرانی، این بود که مواظب باش مردم شام که در این فضا تربیت شده‌اند، چنانچه به سفر رفتند، به سرعت به همین شهر بازگردند، زیرا چنانچه دنیا را ببینند، اخلاق‌شان فاسد می‌شود. در حقیقت، تنها در این صورت بود که بنی‌امیه می‌توانست خود را بهترین حکومت ممکن در نگاه مردم نشان دهد. شهید مطهری تعبیر می‌کند که منظور معاویه از فاسد شدن اخلاق مردم، باز شدن چشم و گوش آنان و آشنایی با ظلم معاویه بوده است. 

این استاد حوزه علمیه با اشاره به نقش عالمان دینی در جهالت مردم، بیان کرد: فقط حاکمان در این زمینه مقصر نبودند و بخشی از این مصیبت، ناشی از عملکرد افرادی بود که به دروغ، توسط حکومت به عنوان عالم دینی معرفی می‌شدند. در تعبیر نهج‌البلاغه نیز وجود دارد که این افراد که مردم آنان را عالم می‌‌دانند، در حقیقت شبه‌عالم هستند. گروه دیگری که عنوان عالم را یدک می‌کشند، کسانی هستند که طبق تعبیر امام علی(ع)، با معرکه‌گیری، برای مردم دام پهن کرده‌اند. امام علی(ع) می‌فرمایند این افراد، ظاهری شبیه انسان دارند، اما در حقیقت، حیوان اند. امام علی(ع) این تعابیر را برای هم‌لباس‌های بنده مطرح کرده است. 

آیت الله سروش‌محلاتی ادامه داد: مردم ساده‌اندیش، این افراد را عالم می‌دانند. امام(ع) تأکید دارند این‌هایی که پشت سر افراد راه افتاده‌اند هم کسی نیستند. امام‌ علی(ع) فرمودند این شبه‌عالمان از صبح که بیدار می‌شوند، دنبال چیزهایی هستند که هیچ خیری در آن‌ها نیست و فقط به درد معرکه‌گیری می‌خورد. با اینکه امام علی(ع) سمبل اخلاق است، اما در مورد این افراد می‌فرماید در درون این افراد، انبوهی از تعفن وجود دارد و پس از جمع‌آوری موهومات مختلف، بر منصب قضاوت می‌نشینند. 

وی با بیان اینکه وقتی بیانات امام حسین(ع) را مطالعه می‌کنیم، می‌بینیم مهمترین مسأله‌ای که ایشان را وادار به قیام کرد، کاستن از جهالت مردم بود، گفت: کما اینکه ایشان خطاب به مردم تأکید داشت با نگاه به اطراف خود، ببینند که به حق عمل نمی‌شود‌. امام حسین(ع) در شدیدترین و سیاسی‌ترین بیانات خود نیز عمدتا مردم را مخاطب خود قرار می‌داد؛ یعنی مهم نیست سلطان جائر در قیامت چه جایگاهی پیدا می‌کند، بلکه مسأله مردمی هستند که عملکرد او را می‌بینند و کاری نمی‌کنند. تا وقتی این جهالت بین مردم وجود داشته باشد، حکومت در دست امثال یزید و معاویه باقی می‌ماند. 

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: امام صادق(ع) به مناسبت اربعین فرمودند باید در گام نخست، از هر ابزاری برای آگاه‌سازی و فراخوان مردم به حقیقت استفاده کرد. گام دوم، انجام اقدامات خیرخواهانه به سبک امام حسین(ع) است؛ مانند کاری که حضرت با حرّ کردند یا تلاش داشتند با صحبت با عمر بن سعد، جلوی فاجعه را بگیرند. امام صادق(ع)، گام نهایی را آمادگی برای فداکاری و تقدیم خون می‌دانند تا از این طریق، جامعه به حرکت درآید. شهادت امام حسین(ع)، بلافاصله تأثیر خود را گذاشت و موجی از آگاهی مردم کوفه، مدینه و شام نسبت به آنچه در جامعه می‌گذشت، اتفاق افتاد. 

آیت الله سروش‌محلاتی تأکید کرد: بنابراین، مسئله نخست، فرهنگی است که تا حل نشود، دیگر مسائل نیز قابل حل نخواهد شد. وظیفه ما نیز آگاه‌سازی مردم است تا این مردم بتوانند خودشان در صحنه حضور یابند و بتوانند اهداف‌شان را دنبال کنند.