جزئیات جدید هانتاویروس؛ از علائم تا احتمال پاندمی در ایران

 فارس : این روزها در رسانه‌ها و کانال‌های خبری از ویروسی صحبت می‌شود که علائم آن و عکس‌های منتشر شده از بیماران قرنطینه در بند این بیماری، تمامی مردم جهان را به یاد کابوس کرونا می‌اندازد؛ ویروس هانتا.

بیماری که عامل آن موش است و در ابتدا مسافران یک کشتی را به اسارت گرفته است؛ به گفته کارشناسان از آنجایی که مسافران این کشتی از اقصی‌نقاط دنیا گرد هم آمده بودند و حال به کشورهای خود بازگشتند، احتمال انتقال ویروس هانتا زیاد است.

البته این موضوع که مرکز پاندمی این بیماری در آمریکا است و با در جریان بودن سفرهای بین‌المللی، روز به روز به جام جهانی نزدیک می‌شویم، بسیاری از مردم نگران هستند که مبادا روزگاری مانند کرونا دوباره در انتظارشان باشد.

سید علیرضا ناجی رئیس مرکز ویروس‌شناسی کشور در گفت‌وگویی مفصل با خبرنگار سلامت خبرگزاری فارس، هانتا ویروس را به 2 دسته تقسیم کرده و درباره علائم، ویژگی‌ها و میزان سرایت این ویروس توضیح می‌دهد.

در ادامه مشروح این گفت‌وگو مفصل را می‌خوانید:

هانتاویروس‌ها چند دسته هستند و از نظر بیماری‌زایی در انسان چه تفاوتی دارند؟

هانتاویروس‌ها را از نظر بیماری‌زایی که در انسان به وجود می‌آورند به  2 دسته می‌توانیم تقسیم کنیم؛ یکی «هانتاویروس‌های دنیای قدیم» هستند که در قاره آفریقا و اروپا و آسیا دیده می‌شوند. 

این دسته از هانتا ویروس‌ها با علائم  تب خونریزی‌دهنده و سندروم کلیوی ظاهر می‌شود و میزان مرگ و میر آن متغیر از یک تا ۱۵ درصد است.

از خصوصیات دیگر این دشته از ویروس هانتا می‌توان به این موضوع اشاره کرد که خب بیشتر تمایل دارد در میان جوندگان باشد و انتقال انسان به انسان ندارد؛ فقط از طریق جوندگان به انسان منتقل می‌شود.

دومین دسته هانتا ویروس‌ها چه ویژگی دارند؟

دسته دیگر از هانتاویروس‌ها  که هانتاویروس‌های دنیای جدید هستند، برخلاف دسته اول علاوه بر اینکه از خود جوندگان به انسان منتقل می‌شوند، انتقال انسان به انسان هم دارد. 

این دسته از ویروس هانتا، بیماری سندروم تنفسی هانتاویروس به وجود می‌آورد ؛ که یک بیماری ریوی بسیار شدید است و میزان مرگ و میر مربوط به آن بین ۳۰ تا ۶۰ درصد تخمین زده می‌شود.

هانتا شبیه کووید 19 است؟

هانتا از نظر شدت و الگوی انتشار، مثل بیماری‌های تنفسی‌ای مثل آنفلوانزا یا حتی چیزی شبیه کووید-۱۹، نمی‌توانیم همان مدل را مطرح کنیم. این موضوع متفاوت است.

اخیراً اخباری مبنی بر ابتلای تعدادی از افراد در یک کشتی مسافرتی در آرژانتین منتشر شده که موارد ابتلا به سندرم ریوی هانتاویروس در آن‌ها مشاهده شده و حتی منجر به مرگ‌ومیر نیز شده است. با توجه به اینکه مسافران کشتی آلوده به این ویروس به کشورهای خود بازگشتند، آیا امکان پاندمی شدن هانتا ویروس در دنیا وجود دارد؟

بله، این موارد توجه ما را جلب کرده است. اما در حال حاضر، شرایط پاندمی را در مورد هانتاویروس‌ها مشاهده نمی‌کنیم. البته باید اطلاعات لازم را از این موارد جدید به دست آوریم. 

در هر صورت، هانتاویروس‌ها بیماری‌ای هستند که همیشه در همه افراد ایجاد بیماری شدید علامت‌دار نمی‌کنند؛ بخشی از این موارد، بیماری بدون علامت یا با علائم خفیف دارند که ممکن است ویروس سریعا به صورت چراغ خاموش بین افراد زیادی سرایت پیدا کند. 

وقتی فرد این بیماری را می‌گیرد، خیلی بهتر است سریع‌تر به بیمارستان مراجعه کند؛ چون درمان‌ها در این حالت عمدتاً حمایتی هستند و همانجا قابل ارائه‌اند. اما درباره بحث پاندمی، با اطلاعاتی که اکنون در دست داریم، در حال حاضر نظر نداریم که هانتاویروس‌ها به سمت پاندمی بروند.

البته برای اظهار نظر دقیق‌تر، باید اطلاعات بالینی مهمی از موارد اخیر به دست بیاید؛ به‌ویژه درباره کشتی مسافرتی که تعداد زیادی مسافر دارد و بین شهرها جابه‌جا شده است. 

همه مسافران باید ردیابی شوند، مورد آزمایش و معاینه قرار بگیرند، تست‌های لازم روی آن‌ها انجام شود و در کنار آن بررسی‌های ویروس‌شناسی انجام گیرد. 
تغییرات ژنتیکی مربوط به نمونه‌ها هم باید دیده شود تا ما تصویر کامل بالینی، آزمایشگاهی و ژنتیکی داشته باشیم و بتوانیم بهتر اظهار نظر کنیم.

چرا با وجود ابتلای شدید برخی از کشورها مانند ایالت‌هایی در آمریکا، هنوز اضطراری برای پاندمی هانتاویروس در جهان اعلام نشده است؟

در شرایطی که دیده می‌شود، مبادی بهداشتی جهانی هم اضطراری را اعلام نکرده‌اند. دلیل اصلی این است که انتقال انسان به انسان در این نوع جدید که همان گونه‌ای است که بیشتر بحثش مطرح شده از طریق تماس بسیار نزدیک رخ می‌دهد. آن هم از راه قطرات تنفسی مثل سرفه و عطسه، یا از طریق وسایل آلوده به ترشحات؛ مثلاً وسایل یا اقلامی که در معرض این ترشحات قرار می‌گیرند.

علائم اولیه ابتلا به هانتاویروس چگونه است و آیا این بیماری نیاز به درمان اختصاصی دارد؟

بیماری هانتاویروس با علائمی شبیه آنفولانزا شروع می‌شود؛ مانند تب، بدن درد، حالت تهوع و در نهایت ممکن است تنگی نفس و بیماری ریوی شدید رخ دهد که فرد نیاز به مراقبت‌های ویژه در بیمارستان داشته باشد.

 در حال حاضر درمان اختصاصی برای هانتاویروس وجود ندارد. درمان‌ها عمدتاً حمایتی هستند. همچنین در دنیا واکسنی برای این بیماری در دسترس نیست؛ واکسن در مرحله آزمایشگاهی (trial) است و هنوز به صورت عمومی در دسترس قرار نگرفته است.

 در حال حاضر، بخش عمده اطلاعات ما درباره هانتاویروس‌ها مربوط به موارد شدید است که افراد در بیمارستان و در بخش‌های مراقبت ویژه (آی‌سی‌یو) بستری می‌شوند. این موضوع کمک می‌کند میزان آگاهی ما نسبت به درصد افراد مبتلا در حالت بدون علامت یا با علائم خفیف کامل شود و در نهایت بتوانیم سطح اپیدمی را بهتر تشخیص بدهیم.

برای پیشگیری از ابتلا به هانتا ویروس مردم جامعه چه اقداماتی انجام دهند؟

باید توصیه‌های بهداشتی جدی گرفته شود؛ مثلاً افراد همدیگر را در آغوش نگیرند و روبوسی نکنند، از وسایل مشترک استفاده نکنند مثلا 2 نفر با یک قاشق و چنگال یا یک بشقاب غذا نخورند، یا سیگار بین افراد رد و بدل نشود.

در این چارچوب، مردم ایران هم باید نکات بهداشتی را رعایت کنند. موضوع این نیست که فقط یک گروه خاص رعایت کند؛ همه باید این موارد را انجام دهند.
اگر فرد آلوده، این رفتارها را انجام دهد، در حالی که انتقال امکان‌پذیر است می‌تواند ویروس را به دیگران منتقل کند.

کارشناسان می‌گویند که در ایران موردی از هانتا شناسایی نشده، آیا ممکن است ویروس در کشور باشد و هنوز شناسایی نشده باشد؟

بله. اصولاً امکان انتقال به ایران هم وجود دارد. ویژگی ویروس‌ها این است که اگر شرایط انتقال فراهم شود، ممکن است از طریق جابه‌جایی افراد بین کشورها منتقل شوند.

 برای نمونه، فرض کنید یک مسافر در کشوری آلوده شود؛ بعد از آن از طریق پرواز به کشور دیگری برود و مجدد با یک پرواز چندساعته به قاره یا منطقه دیگری بازگردد. چون مدت زمان از ابتلا تا بروز و شناسایی بیماری می‌تواند بین چند روز تا حدود ۴۲ روز باشد، بنابراین امکان این‌که یک فرد آلوده، پیش از روشن شدن وضعیت، به مناطق مختلف جغرافیایی برود وجود دارد.  

 در حال حاضر هم در آسیا مواردی شناسایی شده است. هانتاویروس «آندز» هم که همان گونه‌ای است که درباره آن صحبت شد بیشتر در کشورهای آمریکا مطرح شده است. آمریکا جایی است که ما بیشتر شیوع و درگیری را از آن می‌بینیم.

 با این حال، فعلاً ما «اضطرار بالا» یا «خطر جهانی فوری» نسبت به هانتاویروس برای دنیا مشاهده نمی‌کنیم. اما باید صبر کرد و اطلاعات جدیدِ همین موج اخیر را به دست آورد. یعنی باید چندین نفرِ درگیر و همچنین افراد مرتبط با کشتی کسانی که در محیط محدود کنار هم بوده‌اند ردیابی و بررسی شوند تا مشخص شود وسعت اپیدمی و سطح واقعی شیوع این ویروس در چه حدی می‌تواند باشد. تا زمانی که این داده‌ها کامل نشود، نمی‌توانیم درباره وضعیت در ابعاد گسترده با قطعیت نظر بدهیم.

آیا این احتمال وجود دارد که هانتاویروس از طریق آب آشامیدنی، سبزیجات یا مواد غذایی آلوده به انسان منتقل شود؟ 

بله، این امکان وجود دارد. هانتا، یک ویروس RNAدار «ساختاری مانند DNA انسان‌ها» است که در واقع مخزن اصلی و مهم این ویروس جوندگان هستند؛ موش‌های صحرایی، موش‌ها که میزبان اصلی آن‌ها هستد. 

اما ویروس از طریق این جوندگان می‌تواند به انسان منتقل شود؛ چون ویروس از ترشحات مثل ادرار، مدفوع و بزاق جوندگان دفع خواهد شد و با کوچکترین ارتباط انسان با ضایعات این جوندگان، ویروس منتقل می‌شود.

در هر صورت مسیر انتقال از جوندگان به انسان از جمله از طریق ترشحات دفعی می‌تواند در محیط و در مواد مختلف باقی بماند. هانتاویروس‌ها در محیط‌های زیستی وحشی گردش دارند و می‌توانند در مزارع یا محیط‌های اطراف هم وجود داشته باشند. اگر آلودگی به مواد غذایی برسد یا آب و منابع مصرفی تحت تأثیر قرار بگیرند، می‌تواند خطر انتقال ایجاد کند.  

همچنین یکی از مسیرهای مطرح، انتقال از طریق فومیت‌هاست؛ یعنی وسایل یا سطوح آلوده. مثلاً اگر جوندگان در مسیر حمل کالا یا بسته‌بندی‌ها حضور داشته باشند یا آلودگی ایجاد کنند، فردی که بسته یا کالای آلوده را جابه‌جا می‌کند و دست می‌زند، اگر بعد از آن دستش را به چشم، دهان یا بینی نزدیک کند، امکان انتقال وجود دارد. از این نظر، «مسیر دهانی-مصنوعی» هم مطرح می‌شود؛ یعنی ورود عامل از راه تماس دست آلوده با مخاط.  

این همان دلیل اهمیت استانداردهای بهداشتی در کارگاه‌ها، کشتزارها و زنجیره تولید و حمل‌ونقل است؛ از جمله مبارزه با جانوران وحشی در این فضاها و ضدعفونی کالاها و بسته‌بندی‌ها، که در حالت درست انجام‌شده معمولاً می‌تواند ویروس را از بین ببرد.

آیا ویروس هانتا از طریق حیوانات خانگی قابل انتقال است؟

ویروس هانتا از طریق حیوانات خانگی مانند سگ و گربه منتقل نمی‌شود. همانطور که گفته شد مهمترین ناقلان آن موش‌های وحشی هستند و ممکن است انسان با استنشاق ذرات آلوده محیط‌های بسته‌ای مانند انبار، زیرزمین، کلبه، محل نگهداری علوفه و مشابه آن مبتلا شود.